Publication:

Bannawag - 2021-05-01

Data:

Makilasinta Man Laengen, Baket

Contents

Sarita ni MELCHOR B. GASMEN

Immuna a naipablaak iti Bannawag iti Enero 28, 1957 a bilang. SANGSANGPETNA a napan naggatud. Nabannog unay. Nangipalladaw iti garami iti sanguanan ti nuang a kaiparparngedna iti padol. Ne, ket kasta unayen ti panangseppeg dagiti manok kadagiti dawa iti garami. Tinaliawna ti kosina. Pinukkawanna ni Marsi. Kayatna koma a saludsoden no napakanen daytoy dagiti manok, ta kasta unay ti panagkaraykayda iti sango ti nuang. Ngem awan ti simmungbat. Piniduana ti immawag. Awan laeng ti naurayna a sungbat. “Diaske daytoy a babai,” indayamudomna, “napnapananna man ngatan, aya? Dagitoy met a manok… sus—“Pimmidut iti nagiballatan ket ginayangna dagiti manok. Nagtataray dagitoy ngem nagsublida met laeng iti apagkanito. “Hes, makaammokan a nuang,” kinunana a timmallikud, “dimonto la ketdin wangitan ida…” “Ania dayta, Timot?” adda nagtimek manipud iti tawa ti kosina. Nakita ni Timot ti katuganganna a babai. “Ni man Marsi, ‘nang,” insungbatna, a kasla napilpilit laeng a nangisilpo iti balikas a pagdayaw. “No sadino ketdi a lubong, a, ti yanna.” “Napan naglaba idiay bubon da Ka Binit,” kinuna ti baket. Nagwingiwing ni Timot. Wen nga agpayso, dina pay nalagdaan ti batuag ti bubonda. A, ta kasano ngarud a matamingna, aya, ket agsasamusam met ti aramidna iti tinabakuan. Numona ta ammo la ngarud ti katuganganna a lakay a nadadael ti batuag, dinanto pay tarimaanen. “Ti la ngamin mangarkaarruba ti ar-aramidenna,” intanamitim ni Timot a ti katuganganna a lalaki ti adda iti panunotna. Impalladawna ti tali iti ngatuen ti agdan apaman a nakauli, ket nagtartarus iti sagumbi a pagiduldulinanda iti pinusi a mais. Ne, awanen ti mais! Saan a nakatimek ni Timot. Ammona a nagistayan napno ti lata itay umulog a mapan iti tinabakuan. “Wenno insukatna manen iti lames?” kinunana ket intupakna pay ti kalub ti lata. Nagrupanget a rimmuar ket nasabatna ti katuganganna a babai. “Daytay mais ti birbirokem, nakkong?” inimtuod ti baket. “Wen ngarud, ‘nang… ta pakanek koma dagidiay manok.” “Kua, nakkong, innalami. Saanmi koma met nga ited, ngem awan metten ti pamuspusanmi. Immay itay ni Baket Maria ta adu met la unay ti sasaona kadataon… ta dimi kano met la mabayadanen ti utangmi. Innayonmi pay ketdi nga inted, a, ‘tay maysa a dumalaga.” Sus, nalpas manen, kinuna ni Timot iti nakemna. Innalada la ngaruden ti mais, nangtiliwda pay iti manok. Naimbag ketdi ta dida ilako ti kakaisuna a nuangko. Inton agangay… “Nakababain, wen, nakababain, nakkong,” intuloy ti baket. “Nakaad-adu met la unayen ti nasasaona itay ket nagturedkami a nangyawat kenkuana iti mais ken manokyo. Naimbag la dagiti annak a pakautanganen, kinunak man.” “’Nia ngarud no kasta, ‘nang,” insungbat ni Timot ket tinallikudanna ti baket. Saanna nga impamatmat ti gurana, ta nupay sumsumgeden ti barukongna, adda pay met la nabati a kinamanagdayaw iti panunotna tapno kabaelanna pay laeng ti agteppel. Ngem apaman a nakaadayo, indayamudomna: Alaenyo latta, uray ta addakami met a pagsangsanggiranyo. Ta annakdakami la ngarud ket bayadanyo man wenno saan dagiti alaenyo, saankaminto nga agasug… Makilasintan, kunak ngamin, dinanto la ketdi kayaten, inturongna iti asawana, ni Marsi. Kaykayatna laengen ti mairurrurumen. Awan pay gunggona ti umag-agawa, intuloyna ti panagdayamudomna idi nakaulogen ken agturongen iti bubon a paglablabaan ni Marsi. Agidulin ti tao iti agpaay kadagiti dingo ta mairanuddanto met laeng no adda maparti, ngem ti met iduldulin ti pidutenda a pagbayad kadagiti utangda. Nalagip pay ni Timot dagiti panagutang ti katuganganna a baket iti kuarta kadakuada nga agasawa. Pasaray pisos, dua no dadduma, lima pay iti sabali a gundaway. Nabayagen dagidi a panagutang. Sinipsiputanna laeng ti panagbayad ti baket, ngem awan sa metten dayta iti panunot ti katuganganna. Kasta met kadagiti sagninikel nga ul-uldoten ti balasitang nga adien ni Marsi, wenno dagiti sagdidies nga al-alaen ti bumarito nga adien ti balasitang. Mano itan a sagtunggal nikel, dies wenno peseta ti nadawat dagitoy kadakuada? Gapu la ngata ta makikabkabbalay dataon, timmupra ni Timot, ipagarupdan sa ketdin a kukuada aminen a masapulanmi. Ania ngata, aya, ti kayatda a tukoden? Wenno parpariknaandak ketdi ta kayatdan a makilasinkami… a mangbangonak metten iti bukodmi a balay… “Ne, ania ita ti nakan ‘toy lalaki,” nakuna ni Marsi iti bagina idi mangngegna ti danapeg manipud iti lalayawan iti laud ti bito ket nakitana ti agrakrakaya a rupanget iti rupa ni Timot. “Kunak no addaka idiay yan ti pugon?” kinunana idi makaasideg ti asawana. “Darasem ketdi. Adu la amin a damdamagem.” Naisardeng ni Marsi ti panagsabonna. “Ta kadi ta muttalengannak.” Immasideg ni Timot ket inkabilna dagiti nalabaan iti batia. Timmakder ni Marsi. Timmaliaw iti aglawlaw amangan no adda makakita ken makangngeg kadakuada. “Agurayka man,” kinunana, “apay a kastaka ita? Mabisinka kadin?” “Ania a mabisin ti sarsaritaem? Intedda manen ‘tay mais ken manok…” Limmukay dagiti kuretket iti muging ni Marsi. “A, ti mais ken manok nga inted ni inang ken ni—” “Ammom?” “Wen, immay imbaga ni inang ditoy itay.” “Imbagana? Ket intedmo? Intedmo uray ammom a masapul ti mais a pagpakan kadagiti dingo?” “Denggem—” “A, awan ti denggek.” Binagkat ni Timot ti palanggana. Impaisusuonna iti asawana. Darasem ta isaganam amin nga alikamenta… ta mapanta ketdi met idiay Norte. Napia idiay yan da tatang ta adda mangtulong kaniak a mangbangon iti balayta… Gapu ta saan nga agtagtagari ti tao uray ania ti ar-aramidenda—” “Saanka nga agikawkawa,” kinuna ni Marsi. “Dakes kadi ti inaramid ni inang? Ken nalaka, aya, ti umakar?” “Nalaka no kayat. Adu ti mayat a tumulong kaniak. Saan a kas kadagiti… Ay, sus, narigat nga agpayso ti maikamkamang. Gapu ta makikabkabbalaytan, agalada lattan iti ania man a masikkarudda? No saandaka koma a kababain, siak koma a naikamang ti pangigapuanda. Diak met ketdi sapulen nga agparintumengda iti sanguanak, ngem mangtedda koma met iti karbengan.” “Saan a maymaysa ti aldaw,” kinuna ni Marsi. “Masapulmonto ti tulongda.” “Kaanonto? Inton nakatultulang dataon? Ammokon no apay a saandata a pinalubosan idi yawidka koma idiay Norte… wenno no apay a dida kinayat nga ilakok dagiti tawidko ditoy tapno maipapilit a makipagnaedta kadakuada. Sus, adu ti rigat nga umag-agawa… Ilumlom pay ti bagi iti pitak iti regget nga adda makaramutan… ngem adda met mangsipsiput iti mateggedan.” Saan a nagtimtimek ni Marsi. Ta no agsao pay, madegdegan laeng ti pungtot ti asawana. Dandanin makagtengda iti paraanganda. Nagpaamianan ni Timot apaman a nakagtengda iti bit-ang. Nagtarus met ni Marsi iti bangsal a nangidissuanna kadagiti linabaanna. Saanna nga ammo no sadino ti nagturongan ni Timot. Kasano ngarud ti panangibagana kadagiti dadakkelna iti nagsaritaanda ken Timot? Numona ta dina nasangpetan ti inana. Napanan ngata ni inang? inimtuod ni Marsi iti bagina. Nagtugaw ni Marsi iti dapian ti ridaw. Kasla mabriat ti barukongna. Apay ketdin nga umakarda idiay Norte? No kas pagarigan aganakto, asinonto ngarud ti mangilaba ken mangiluto kadakuada nga agiina? Di nakababain no dagitinto katuganganna ti aglaba kadagiti lampin? Napia ditoy, a, ta inana ken kakabsatna dagiti kadendennana, ken adu pay dagiti kakasinsin ken kakapiduana a madadaan a pagasuganda. “Diak maitured nga ibaga ken ni inang,” kinuna ni Marsi idi nagparang ni Timot iti balay kalpasan ngata ti maysa nga oras. “Pampanunotek ket nakababain ti aramidenta. Numona ta nalaing nga agsarita dagiti kapurokan. Agan-anuska koma pay bassit. Makilasinta no makilasinta, ngem saanta koma a pumanaw nga adda pakasarsaritaanta.” “Ilakokon dagiti daga.” Minatmatan a naimbag ni Marsi ti asawana. Ilakonan dagiti dagana? “Awan met ketdi ti pakibiangak ta tinawidmo dagita a daga,” kinuna ni Marsi. “Ngem apay nga ilakom? Dagidiay ti kasayaatan a daga ditoy. Kailala laeng a mayalatiwda iti sabali a tao.” “Ad-du pay ti magatang ti paglakuan no mapanta idiay Cagayan. Napia sadiay ta awanen ti pakabuongan ti ulo.” “Saannak a maawatan.” “Apay a saan? Sika ti saan a makaawat kaniak,” inrupir ni Timot. Awan ti aniamanna kenkuana no mangngeg, kas pagarigan, dagiti katuganganna, wenno dina payen pinampanunot a kakaasin ti asawana a mangtepteppel iti panagsangitna. “Wen, sika ti di makaawat. Ammom a panunoten dagiti sabali a tao, dimo ammo nga igigir ti karadkadmo. Kasano met dayta… Sabali laengen ti isagsagutam?” “Saan koma a kasta ti saom,” nagdumog ni Marsi tapno agkirem ken materredna dagiti luana. “Saanda a malipatan dagiti al-alaenda. Ag—” “Kaano pay? Inton puraw ti wak? Adda innalada, aya, a binayadandan? Daydi lima a pisos nga innala ni nanang, insublinan? Ala man, a, kalkaligid pay daydi panangalana. Dagiti dawdawaten dagiti kakabsatmo, adda kadi nakairanudanen kadakuada? Uray, kunam ngata, ta tumultulongda met nga agmula ken aggatud iti tabako. Ania ketdin, saanda nga agtrabaho tapno adda met pagbiagda? Saanak koma nga agisawang kadagitoy no—” “Isardengmon, no makilasinta no kunam, makilasintan. Mapantan iti kayatmo.” Timmakder ni Marsi ket napanna linukatan dagiti lakasa tapno rugiannan ti agbungon. Iti agdan, nangngeg ni Salud, ti balasitang nga adien ni Marsi, a sangsangpetna manipud iti pagadalan, ti anabaab iti laem. Nadarimusmosanna ti kayongna a nangrabsut iti kawes a naisalapay iti kansir. Immasideg daytoy kadagiti agassawa. “Napanan ni inang, manang?” inimtuodna. “Diak ammo,” kinuna ni Marsi a nangisamira iti panangilibasna a nangpunas iti luana. “Iruarmo ketdi dagiti pinadaitko.” “Diak pay nalpas,” insungbat ti balasitang. “Uray saan, yegmon ta maikargak iti tampongmi,” makasuron wenno makagura ti timek ni Marsi. “Ania a pinadaitmo?” sinaludsod ni Timot. “Ania pay?” sinango ni Marsi ti asawana. “Lupotto, a, ti anakmo. Isu la ngarud a diak kayat a makisinata itan kadakuada tapno addanto katulongak no agpasngayak ket…” adda manen dinepdep ni Marsi iti matana. “Mapanmo alaenen,” inturongna ken ni Salud. “No nalpasmon dagiti dadduma, maalam met ti rumbeng a tangdanmo. Saan kano a kayat ni manongmo nga adda utangmi kadakayo.” “Agurayka man,” insardeng ni Timot ti panagur-urnosna kadagiti lupot. Ngem saan a dimngeg ni Marsi. Intuloyna ketdi ti pannakisaritana iti kabsatna. “Inton sumangpet da inang, ibagamto kadakuada a—“ Kellaat nga inggawid ni Timot ti takiag ni Marsi tapno tipdenna ngata ti panagsao daytoy, ngem nagwagteng ni Marsi. “Ibagamto met ken ni Andro nga ilakonanton dagiti pinapukanko a pagsungrod iti pugon. Kasta met dagiti pinukan ni amang… dagiti kawayan a—” “Oy, sumardengka man kunak.” “Ania a sumardeng? Saan a daytoy ti kayatmo? Makilasin tapno mabukbukodam ti nam-ay, ket inton agrigatka… A, ngem dimo ngamin masapul dagiti katugangam ta adda ngamin kabaelam.” “Ania dayta, Marsi?” adda nagtimek manipud iti bangsal. Limmaem daytoy ket nakita ni Timot ti katuganganna a lakay a siiiggem iti dinawis a paltat ken buntiek. “’Nia ti sasawen ni manangmo, Salud?” inimtuod ti lakay. “Wen, awan ti panagbainyo, ta dakayo laeng ti pakpakanenmi,” kinuna ni Marsi a nagwateng nupay inggawid ni Timot. “Pumanawkamin ta nabannogen ‘toy manugangyo a—” “Sus, adu la amin a masasaona,” inlapped ni Timot. “Dika unay, ta dikanto makaregreg… di numona ta umuna dayta nga in-inawem!” Ngem kasta unayen ti labbasit ni Timot. Kinapudnona, dina impagarup a kastoy ti panangilatak ti asawana iti parikutda. Ngem ita ta nailataken, kasla isun ti natungpa: aglalo ket makita nga adda pannakasair ti katuganganna a lalaki. “Ket saan nga isu ti kayatmo?” impukkaw ni Marsi. “Ne saanka nga agpukkaw,” imbugtak ni Timot. “Siak pay ketdin ti pagbalinem a dakes?” “Ilawlawagyo man daytoy,” kinuna ti lakay. “Daytay kano dumalaga ken mais…” “Daytay man dumalaga, ‘tang,” insippaw ni Timot, “ta nakatalaw itay mapanko pakanen ket kasta unay met laengen ti panangpabasolna kaniak.” “Kasta ti aginaw,” kinuna ti lakay ket agngilngilangil a nagturong iti kosina. Inawid ni Timot ti asawana iti linged ti kansir. “Daytoy ketdi a tao. Isardengmon, kunak la ngaruden, di mangitaltalek.” Saan a simmungsungbat ni Marsi ta agsasaruno ti panagsaibbekna. “Agpayso kadi ti kinunam?” dinamag manen ni Timot. “Ti bado ti anakmo?” “Saannak man nga ang-angawen,” inwagteng ni Marsi. “Agindadaluska no mairuar ta—“ “Pudno kadi a dinak denggenen?” “Kagurakan.” “Nasayaat met… ta umalanto kaniak ti anakko.” Pinatangad ni Timot ti timid ti asawana. “Pudno a nagbalinak a maag itay,” kinunana. “Nabannogak unay ket…” “Wen, ngem no adda panagraemmo kadakuada—“ “Akuek a nagbiddutak,” naalumamay ni Timot. “No dinak mapakawan, pumanawakon…” Nagulimek ni Marsi. Kalpasan ti sumagmamano a kanito, tinangadna ti asawana. “Yalaannakto man iti apagalsem a bayabas….”—O

Images:

© PressReader. All rights reserved.