Publication:

Bannawag - 2021-05-01

Data:

Gil-ayab

Miks & Tiks

Nobela ni ARSENIO T. RAMEL, JR.

Immuna a naipablaak iti Bannawag idi 1962. NAPALABAS: Indatag ni Komander Carding iti tribunal ti panagtarigagayna a mangtagikua ken ni Henrietta. Kinarit ni Komander Ottong. Pinaltogan laeng ni Komander Ottong ti ima ken abaga ni Komander Carding imbers a patayenna. Inkallaysana ni Henrietta babaen ti paglinteganda a Huk. Iti dayta a rabii, saan a sinagid ti komander ni Henrietta, ngem nagsagana ti balasang. Ket iti maikadua a rabii, idi namnamaenna a nakaturogen ni Komander Ottong, innalana ti pistola daytoy tapno paltoganna. (Maika-14 a Paset) NABAYAG a sipapaturong ti rebolber iti matmaturog a komander. Ngem saan a makalbit ni Henrietta, agingga idi dinan magawidan ti kettangna. “Paltogannak latta, Henrietta.” Nagkintayeg ti balasang. Simmulagat ti komander. Naibbatanna ti rebolber iti katre ket sikakapsut a nangibaba iti imana. Saan a maipalawag ni Henrietta ti riknana. Saanna nga ammo ti aramidenna. Pagam-ammuan, nagsangit. Nagunggon ti bagina iti agkakamakan a panagsaibbekna. “Ania ti pagsangitam?” Nagtugaw ni Komander Ottong. Kayatna nga arakupen ti balasang tapno ayaywenna. Ngem inggawidna ti bagina. “A- awan,” kinuna ti balasang. “Pa-papatayenka koma ita a rabii. Impapanko a pammarangmo laeng ti— ti nasayaat nga ipakpakitam kaniak… A ramesennak met laeng apaman a maaddaanka iti gundaway. Inkeddengko a sakbay a mapasamak dayta, papatayenka sa papatayek ti bagik tapno— tapno awan ti pagibalsan dagiti kakaduam.” “Ania pay?” “Nagintuturogak itay. Inurayko ti pannakiabaymo kaniak iti iddak a mangibanag iti dakes a panggepmo. Ngem saanmo nga inaramid ti impapanko. Papatayenka koma babaen daytoy…” Ket inruarna iti barukongna ti maysa a punial. “Aniay pay?” “Intuloyko ti nagintuturog. Nariknak ti panangisabitmo kadagiti paltogmo iti sakaanan ti iddak a kas idi damo, ken ti ipapanmo iti iddam iti yan ti ridaw. Itay impagarupko a nakaturogkan, innalak a siiinayad ti maysa a rebolbermo ngem kasla diak makalbit ti paltog. Iti likudan ti panunotko: Ania ti basol kenka dayta a tao? Saannaka pay met la a pinakitaan iti di rumbeng. Awan pay met la ti dakes nga inaramidna kenka,” ket naibulos dagiti balikasna nupay agsasaibbek pay laeng. “Nalalagipko ti kinadakkel ti panagtalekmo kaniak. No adda dakes a panggepmo, saanmo nga ikabil dagiti igammo iti asidegko sa panawam. Naamirisko ti kinapudnom kadagiti insawangmo— a saannak a dangran, a dayawem ti kinabalasangko, a saanmo a mulitan ti dayawko.” “Rebbengen ti maysa a pudno a lalaki ti mangdayaw kadagiti babbai gapu iti kinalap-itda,” kinuna ni Komander Ottong a kasla iti bagina met laeng ti pangibagbagaanna. “Ituloymo...” “Nalagipko ti panangipustam iti biagmo idi agawennak ken ni Komander Carding. Ngem impapanko idi nga inaramidmo daytoy ken inkallaysanak iti sanguanan ti tribunalyo agsipud ta kayatnak met a gundawayan. Ngem maawatak itan ti amin.” “Patiem itan nga awan ti dakes a panggepko kenka?” “Wen. Kas pammaneknekko, alaemon daytoy…” Inyawat ni Henrietta ti punial. “Saankon a masapul. Ammok a dayawennak. Ammok met a masalaknibannak iti ania man a pagpeggadak.” Immisem ni Komander Ottong. Timmakder ket napan iti abay ti katre. Inawatna ti punial. Iniggamanna ti ima ti balasang sa impapetpetna met laeng ti punial. “Idulinmo,” kinunana. Inngatona ti timid ti balasang ket naimatanganna dagiti lua a gimmilap iti pingping daytoy. Inin-inayadna a dineppelan iti tammudona. “Isublim iti nangilemmengam iti barukongmo. Amangan no addanto pakasapulam ket mairana nga awanak.” “Naimbagka unay. Ngem apay nga aramidem amin dagitoy nga agpaay kaniak. Apay nga isakitnak unay? Ania ti pudno a panggepmo?” “Gapu ta tarigagayak unay ti ragsakmo, Henrietta,” kinuna ti komander. “Gapu ta ammok a dumtengto ti aldaw nga agayatka— no awan pay ay-ayatem ita— iti maysa a lalaki nga agbalinto nga asawam ket naragsakkanto no dumatagka kenkuana nga awanan mulit. Nagasatto unay dayta a lalaki. Ken gapu iti dadduma a banag a saanmo pay a rebbeng a maammuan ita.” Nariribukan ti balasang. Nalagipna ni Delfino Joaquin, a maysa met a balud iti kampo, a saanna nga ay-ayaten ngem nagbalin koma nga asawana no saan a bimmallaet dagiti pasamak. “Maisupadika unay kadagiti dadduma a lallaki,” kinuna ni Henrietta. “Apay a maysaka a Huk?” “Maammuamto ti sungbat dayta inton dumteng ti panawen,” kinuna ti komander. Pinidutna ti rebolber iti katre. “Ikabilko daytoy iti uluanam tapno nataltalged ti pannaturogmo. Ala, maturogkan.” Iniggaman ni Komander Ottong dagiti abaga ti balasang ket inin-inayadna a pinagidda daytoy. Saan a nagkedked ni Henrietta. Inukrad ti komander ti ules ket inulsanna ti balasang sa napan iti iddana iti asideg ti ridaw. Sitatalged a naturog ni Henrietta. NAITULOY ti pannakaisuro dagiti adalan a balud. Iti pingetda, saanda a napupuotan ti panaglabas dagiti aldaw. Nailasinen dagiti ipapanda a nalaing kadagiti ipagarupda a nakuneng. Inin-inut a binaliwan ni Ruben ti wagas ti pannakipulapolna kadagiti Huk. Tinuladna dagiti kakaduana a nagimpapati kadagiti yad-adal dagiti mannursuro kadakuada. Ngem dina ammo no ania ti pudno a nakaigapuan ti panagbalbaliwna— no ni Inocencia wenno Komander Sampaguita, wenno ti panangyalikakana kadagiti padana a balud ken ti nalimed a tignayda iti uneg ti kadre. No maipapan ken ni Inocencia wenno Komander Sampaguita, awanen ti panagduaduana. Ammonan ti pudno a riknana ngem kasla dina patien a mapasamak manen iti pusona ti kas idi: ti pusona a tinubayna a gumura ken mangilunod kadagiti amin a babbai. Ngem naidumduma unay ni Inocencia ket daytoy ti dina maawatan iti bagina. Saan a nailaksid ti panagbalbaliw ni Ruben kada Atty. Maximo, Teniente Enrique ken Orlando. Ngem saanda a binabalaw. Impapanda a dangdanggayan laeng daytoy ida tapno mailimed ti tignayda a mangbusor kadagiti Huk. Ngem kangrunaan a nariparda ti panagbalbaliw ti panaglangen da Ruben ken Komander Sampaguita. Nalawag unay nga ipampamuspusan ni Ruben ti saanda a panagsabat wenno panagsarita iti balasang a Huk. Ket saanda a makapagpinnerreng no agsabatda. Ken saan unayen nga agparparang ni Komander Sampaguita iti kadre a yan da Ruben. SIMMANGPET iti Kampo Lenin ni Komander Feli ken dagiti tattaona iti maysa nga aldaw manipud iti nakaibaonanda iti probinsia ti Santiago iti amianan. Naikkan ni Komander Ottong iti gundaway a makapagam-ammoda ken Komander Feli. “Awan pay ti gundaway a panagam-ammoyo no di la ita,” kinuna ni Komander Agapito. “Idi addatayo pay iti Tengnga a Luzon, naibaonen ditoy ni Komander Feli tapno bumirok iti nasayaat a pakaipasdekan ti dakkel a kampo ken kadre. Idi simmangpet ditoy ni Komander Ottong, babaen ti bilin ni Apo Lakay, naibaon manen ni Komander Feli iti probinsia iti amianan ti Villaverde tapno kumita manen iti nasayaat a pagaramidan iti kampo ken kadre sadiay. Nasayaat ta nagam-ammokayo itan. Narigat no di agaammo dagiti agkakadua iti maysa a pangen.” “Mapadayawanak unay,” kinuna ni Komander Ottong. “Kasta met kaniak,” kinuna ni Komander Feli. “Ket kasano ti nakaibaonam sadiay, Komrad Komander Feli?” “Nasayaat ti banagna, Komrad Komander Agapito. Nakasarakak iti maysa a disso sadiay a mabalin a pagaramidan iti dakkel a kampo ken kadre.” Ket inladawanna ti disso. “Mangipatulodka iti mensahe iti radio transmitter,” imbilin ni Komander Agapito ken ni Komander Ottong. “Nasken a maammuan ni Apo Lakay iti kabiitan tapno maammuantayo ti rumbeng nga aramidentayo.” “Matungpal, Komrad Komander Agapito,” kinuna ti Komander Ottong. “Panawankayo pay ngarud amin,” impakadana. NABIIT a naimbagan ti sugat ni Komander Carding. Masansan a dumawat iti pammalubos a rummuar iti kampo tapno aganup wenno agwanawan. Dakkel ti kaipapanan dagitoy nga iruruarna iti kampo. Pasaray mangikuyog iti sumagmamano laeng kadagiti taona. Ta ti pudno a panggepna, isu ti panagsanayna a pumaltog. “Dumtengto ti aldaw nga agpadaskaminto manen ken Komander Ottong,” kunkunana iti bagina. “Pudno a saanton a makalisi kaniak.” MAYSA a babai nga agarup agtawenen iti uppat a pulo, nupay ub-ubing nga adayo ti langana iti pudno a tawenna, ti dimsaag iti estasion ti trak iti kabesera ti probinsia ti Villaverde. Nupay malasin a ninayonanen dagiti tawen ti dagsenna, makaguyugoy latta ti pammagina ket nagparang ti nataengan a kinapintasna. Naggapu iti siudad ti naglugananna a trak. Indissaag ti konduktor ti kalalainganna ti kadakkelna a maleta ti babai. Pinidut ti babai ti maleta a malasin a panagsenen ket impaigidna. Nagtaliataliaw. Inasitganna ti maysa a lalaki a kaserserrek iti estasion. Agarup agtawen ti lalaki iti duapulo ket dua. “Mister,” kinuna ti babai, “di la mabalin a tulongandak? Saanak a tagaditoy ket diak pay ammo ti turturongek. Adda umay sumabat kaniak ngem awan metten.” “Maragsakanak no adda maipaayko kadakayo.” Minatmatan ti lalaki ti babai. “Miss, ania kadi ti mabalinko nga itulong?” “Mapanak koma iti kuartel ti Konstabularia,” kinuna ti babai. “Ngem kayatko ti maaddaan iti pagdagusan sakbay a mapanak sadiay. Amangan no masapul nga agtalinaedak ditoy iti sumagmamano nga aldaw wenno maysa a lawas. Ania ti nasayaat nga otel ditoy?” “Adda tallo nga otel ditoy, miss,” kinuna ti lalaki. “Ti New Villaverde Hotel ti kadakkelan ken kaasitgan manipud ditoy.” “Di la mabalin a kuyogendak a mapan sadiay, mister?” kinuna ti babai. “Adda dagdagsen ti maletak. Nakababain kadakayo, ngem no ipaayyo koma a kaasi—“ “Dayta kadi laeng? Saanyo a pagdanagan. Awan man met ti nasken a papanak. Nagbalinen nga ugalik ti umay agbuybuya kadagiti tao iti estasion no awan ti araramidek. Sadino ti yan ti maletayo?” “Adda ditoy, Mister…” “Bombilia, miss. Benjamin Bombilia. Madadaan a pabilin.” Pinidutna ti maleta. “Mabalin nga itulnogkayo pay iti kuartel.” “No saanyo unay a pakataktakan, yamanek unay, Mister Bombilia. Adda kadi am-ammoyo iti kuartel?” “Awan, miss,” kinuna ni Mr. Bombilia. “No diak pakabasolan, ania ti naganyo?” “Desnuda Contraria.” Nagluganda iti dyip agingga iti otel. Inuray ni Mr. Bombilia ni Miss Contraria iti sumagmamano a kanito. Nagluganda manen iti dyip agingga iti kuartel. “No mabalin, kuyogendak koma iti uneg, Mr. Bombilia,” kinuna ti babai. “Awan ti am-ammok ditoy. Birbirokek ti maysa a kabagiak a soldado. Saan a ditoy ti sigud a yanna ngem naibaonda nga umay kano umayuda kadagiti konstable ditoy nga agbirok kadagiti Huk. Ni Kapitan Venido.” Saan a nagtagari ni Mr. Bombilia. Intulnog ida ti maysa a soldado iti yan ni Kapitan Melchor a madama a makisarsarita ken ni Kapitan Romulo. “Kapin-anoyo kadi ni Kapitan Venido?” sinaludsod ni Kapitan Melchor. “Kasinsinko, apo,” kinuna ni Miss Contraria. “Adda nasken nga ibagak kenkuana.” “Paitulodkayo iti soldado,” kinuna ni Kapitan Melchor. “Addada iti maysa a bario iti ruar ti kabangibang nga ili.” “Ayamanak unay no kasta, kapitan.” “Itulodyo ni Miss Contraria iti yan ti Emergency Composite PC Company,” kinuna ni Kapitan Melchor. “Kasinsin ni Kapitan Venido.” Adayon ti dyip ti PC idi nagsubli ni Mr. Bombilia iti kuartel. Nasabatna ni Kapitan Romulo a mapanen iti patakder a yan ti radio. Simmurot ni Mr. Bomblia, nga awan sabali no di ni Kabo Benigno. Manipud panagpukaw da Teniente Enrique, Sarhento Valdez ken Sarhento Beleta, masansanen nga adda iti yan ni Kapitan Romulo. Ngem naituloy ti pananglimlimona a kas Mr. Benjamin Bombilia babaen ti bilin ti kapitan. Masansan nga adda kadagiti restauran, estasion ti trak, pallotan, wenno dadduma pay a pagpupurokan dagiti tao. “Itay damok a makita daydiay a babai, kunak a nakitakon iti sabali a disso,” kinuna ni Kabo Benigno. “Isu nga inasitgak a dagus. Kasinsin met gayam ni Kapitan Venido.” “Kasta laeng ti biag, kabo,” kinuna ni Kapitan Romulo. “Mabalin a nakitkitamon idiay Zone Headquarters iti Tengnga a Luzon no sumarungkar ken ni Kapitan Venido.” “Mabalin a kasta, sir, ngem diak malagip no immayen iti Zone Headquarters bayat ti kaaddak sadiay. Ngem pudno a kasla adda nakakitaakon kenkuana. Agsubliak kadi pay iti ruar, sir?” “Saanen, amangan no adda pakasapulak kenka ita nga aldaw.” Idi nakadanon ni Miss Desnuda Contraria iti kampo dagiti konstable a yan ni Kapitan Venido, kasla naragsakan unay ti kapitan a nakakita kenkuana. “Nabayagen nga ur-urayenka, Desnuda,” kinuna ni Kapitan Venido. “Impagarupko la no saankan nga umay.” “Ammomon kaniak,” kinuna ni Desnuda, “ken dagiti kakabagianta. Siak ti ibaonda no adda nasken nga ibagada kenka. Ken ammom metten ti masansan a kunada. Sa la purosen ti bunga no rumbengen ti luomna.” “Urayenyo bassit,” imbilin ni Kapitan Venido kadagiti dua a soldado iti dyip a nangitulnog ken ni Miss Contraria. “Yes, sir,” kinuna ti soldado a nagmaneho. “Kasta met ti bilin kadakami ni Kapitan Melchor.” Napanda iti uneg ti napatakder a tolda a pagturogan ti opisial. Nagkinnita dagiti dua a soldado. “Oy! Kasinsin, kuna ti babai ket saan sa met,” kinuna ti soldado a nagmaneho. “Ania ti kunana? Purosen ti bunga no… Ay, kaka! Kabagian, kunada pay. Kunam la no pudno. Diak la patien.” “Nakitam metten ti rupa dayta a Kapitan Venido,” kinuna ti kaduana. “Naalikuteg. Ken uray siak met, no kasdiay ti kapintas ti babai, uray sadino ti yanko, paayabak la ketdi.” Nagurayda iti agarup dua nga oras. Umis-isem dagiti dua a soldado idi rimmuaren ti babai. Intulodda iti otel. Iti sumuno a malem, dimmawat ni Kapitan Venido iti pammalubos a mapan agpatrulia. Pinalubosan ni Major Gagan, ti pangulo ti bunggoy. Pimmili iti sumagmamano laeng a soldado a kaduana iti patrulia. Nabiit pay a pimmanaw da Kapitan Venido idi adda awag manipud iti kuartel ti Konstabularia iti kabesera. Adda kano manen taripnong dagiti opisial iti probinsia. Dinagdagus ni Major Gagan ti nagrubuat. ITI Kampo Lenin, iti dayta a malem, impakaammo ni Terio ken ni Komander Ottong nga adda manen nadadael iti radioda. Dinagdagus ni Komander Ottong ti nagpakada kadagiti komander a kasarsaritana ket napanna tinaming ti radio. Nabayag a pinadpadasna ti transmitter. Nagpagnapagna ni Komander Ottong iti kampo iti dayta a malem. Kasla adda nadagsen unay a pampanunotenna. Iti panangrabiida kadagiti padana a komander, inkarigatanna nga inlemmeng ti kaawan ti ganasna a mangan. Kas iti sigud, rabii manen idi mapan iti kalapawna. Nakaturogen ni Henrietta. Insab-itna dagiti sikakaluban a rebolberna iti sakaanan ti katre ti balasang. Linapsutna ti maysa kadagiti paltog ket inkabilna iti uluanan ni Henrietta. Ngem saan a napan naturog a dagus iti asideg ti ridaw. Nagtugaw iti kangatuan a pangal ti nababa nga agdan ti kalapaw. Tinapayana ti rupana. Nagsennaay iti nauneg. Siuulimek a nagpanunot. Nabayag nga adda iti kastoy a kasasaad. Naklaat idi adda nariknana iti likudanna. “Impagarupko no nakaturogkan,” kinunana. “Diak makaturog,” kinuna ni Henrietta iti nakapsut a timek. “Sumagmamano nga aldaw itan a mariknak nga adda nadagsen unay a pakariribukam.” “Bunga la ti ar-arapaapmo dayta. Agpalpalamiisak laeng ditoy.” “Maysaak a babai, komander. Saan a mailibak kaniak dagiti pagilasinan,” kinuna ni Henrietta. “Saanak pay a nagulbod kenka ngem awan rebbengko a mangbabalaw no ulbodennak. Ammok nga adda mangrirriribuk kenka nupay libakem.” Nabayag a saan nagtagari ni Komander Ottong. “Pudno nga adda,” kinunana met laeng. “Ngem saanmo koma a pakakumikoman. Saan a maipapan kenka.” “No namnamaem nga adda maitulongko—” “Inka maturogen!” nasdaaw pay ni Komander Ottong iti kinakersang ti timekna. Narikna ti komander ti naigawid a panagsaibbek ti balasang. Sinangona. Gimmilap iti nakapsut a lawag ti natangkenanen a rabii dagiti mata ti balasang. Nagsennaay ti balasang. Nagin-inayad a timmakder ket nagturong iti katre. “Henrietta?” Nagsardeng ti balasang. Nagin-inayad a nagsubli iti yan ti komander. “No adda mapaspasamak, saanka a rumrummuar iti kalapaw,” kinuna ti komander. Adda inruarna manipud iti sakibotna ket impapetpetna iti balasang. Bassit a pistola. “Alaem daytoy ket idulinmo. Aramatem no nasken. Ammom met la nga aramaten?” “Ammok. Insuronak idi ni papa.” “Laglagipem. Saanka a rummuar agingga iti umayka alaen no adda mapasamak. Ibalunetmo ti ridaw.” MADAMA ti taripnong dagiti opisial ti PC iti probinsia ti Villaverde idi sumrek ni Kabo Benigno. Kalpasan ti panagsaludona ken ni Koronel Federico, adda imbagana iti nababa a timek. Sineniasan ti koronel ni Kapitan Romulo. Nagkuyog ti kapitan ken ti kabo a nagturong iti yan ti radio. Insuratna ti mensahe a maipatpatulod iti radio. Kalpasanna, nagsublida iti taripnong. “Koronel!” kinuna ni Kapitan Romulo, “dimteng met laengen ti nabayagen nga ur-urayentayo. Adda aminen dita.” Inyawatna ti nangisuratanna iti mensahe. Dimmakkel ti mulagat ti koronel. Kalpasan ti panangbasana, nagpusipos ket sinangona ti dakkel a mapa ti Villaverde iti diding. Intugkelna dagiti babassit a lansa iti nadumaduma a disso. Sipapardas a nagpalawag kadagiti opisial. Dimmakkel met ti mulagat dagiti opisial ket insurat ti tunggal maysa dagiti rumbeng nga isuratda. “Saantayo nga agdadael iti panawen!” kinuna ni Koronel Francisco. “Ita met laeng, agsublikayon kadagiti nakaitudinganyo. Agsasaraktayo iti pagballasiwan ti karayan a mapan iti Bario Nangalisan. Manipud sadiay, magnatayo a dagus.” NAIBILIN ti maysa a dakkel a panagpupurok iti Kampo Lenin iti Bakir Baket iti kabambantayan ti Villaverde. Iti dayta a rabii, nalawag manen unay ti pagpupurokan iti tengnga ti kampo. Adda amin dagiti komander a situtugaw iti nangato a paset iti maysa a pungto ti pagpupurokan. Adda met aminen dagiti adalan a balud. Naawagan pay ti kaaduan kadagiti outpost ket dagiti laeng masapul unay nga agwanawan iti ruar ken uneg ti kampo ti awan iti pagpupurokan. Naibaga kadagiti timmabuno a maysa a nangato a komander ti imbaon ti Kangatuan wenno Apo Lakay ket isu ti agbalin a kangatuan a turayen ken mangimaton iti Kampo Lenin. Maibaon da Komander Agapito, Komander Feli, Komander Tony, Komander Belong, ken Komander Sampaguita ken Komander Liwliwa iti probinsia ti Santiago iti amianan tapno mangipasdekda iti baro ken dakkel a kampo ken kadre sadiay. Nabayagen a limmabes iti tengnga ti rabii idi mangngeg ti napigsa a pukkaw manipud iti akinlaud a pagsungadan ti kampo. “Agbiag ni Komander Bien!” Kasla nasulek ni Mr. Andronico idi malasinna ti natangsit a lalaki a simrek iti pagpupurokan ken sitatangig a nagturong iti yan dagiti dadduma a komander. Napnuan panagdayaw a winaknitan dagiti Huk ti pagnaan ni Komander Bien. “Maysa a soldado!” nayarasaas ni Orlando ken ni Atty. Maximo, a di met agkiray a mangmatmatmat iti sangsangpet. Iniggaman a siiirut ni Mr. Velez ti takiag ni Mr. Vicente. “Ni Kapitan Venido!” naingarietna. Pudno. Ni gayam Kapitan Benemerito Venido ti Komander Bien. Uray ni Komander Ottong, kasla saan a mamati nga opisial ti Konstabularia ni Komander Bien. Timmangken dagiti piskelna. Nagparikna a dagus kenkuana ti pakpakauna ti peggad a simriam iti bukotna ket nagkintayeg dagiti lasagna. Simmiplot iti isip ni Komander Ottong nga adda mapasamak iti di mabayag. Nalagipna ni Henrietta. Nabilinnan ti balasang a saan a rummuar iti kalapawna, nga ibalunetna ti ridaw. Ngem ania ti aramidenna no kas pagarigan pudno nga adda mapasamak? Kasano ti panangsalaknibna ken ni Henrietta? Sigud nga imbilinna ken ni Terio, ti kaduana nga operator iti radio, a tumulong a mangsalaknib iti balasang. Kellaat a rimmugso ti riknana idi maamirisna ti maysa a kinapudno a saanna a mayebkas. Napateg unay ti balasang kenkuana. Wen, ay-ayatenna ni Henrietta! (Maituloyto)

Images:

© PressReader. All rights reserved.