Publication:

Bannawag - 2021-11-16

Data:

Ti Matmaturog a Bulkan a Managan iti Bantay Camiguin Jim P. Domingo

CONTENTS

Ni JIM P. DOMINGO

Ti Matmaturog a Bulkan a Managan iti Bantay Camiguin Jim P. Domingo NO nasirnaat ti aldaw, nalawag a makita iti amianan manipud iti aplaya ti Aparri, Cagayan ti katayagan a bantay iti isla ti Camiguin. Adu ti di makaammo a maysa nga aktibo a bulkan daytoy a bantay gapu iti kinasamek ti kabakiran iti bakrangna a saan a mapalpaliiw kadagiti dadduma a narungsot gayam daytoy a bulkan. Masarakan daytoy a bulkan iti isla ti Camiguin, maysa kadagiti isla ti Babuyan Islands iti estretso (strait) ti Luzon. Ti Babuyan Channel ti agpapaay a pagbeddengan ti arkipielago iti Luzon. Ti met Balintang Channel ti nangisina kadagitoy nga isla ti Babuyan iti probinsia ti Batanes. Buklen ti Babuyan Islands ti lima a kangrunaan nga isla a pakairamanan ti Babuyan (nga am-ammo pay a Babuyan Claro), Calayan, Dalupiri, Camiguin, ken Fuga. Ti ili ti Calayan ti akinsakup kadagitoy nga isla malaksid iti Fuga a paset ti ili ti Aparri. Ti Bantay Camiguin Maibatay iti Philippine Institute of Volcanology and Seismology (Phivolcs), maysa nga aktibo a bulkan ti Bantay Camiguin. Naisaad ti bulkan iti abagatan a laud a murdong daytoy 22 a kilometro ti kaatiddogna nga isla. Iti las-ud met ti isla ti pakasarakan iti tallo a barangay: Balatubat, Naguilian, ken Minabel. Maaw-awagan pay ti bulkan iti Camiguin de Babuyanes. Agtayag daytoy iti 712 a metro manipud iti lebel ti baybay (above sea level). Agatiddog ti puon ti bantay iti 3,200 a metro. Adda nairekord a panagbettak ti bulkan idi 1857. Iti panangamiris dagiti bulkanologo, iti tukot ti baybay ti nakapasamakan daytoy a panagbettak. Adda pay naireport nga aktibidad ti bulkan idi 1991 ngem saan a pinasingkedan ti Phivolcs ta awan dagiti kadawyan a pagilasinan iti panagbettak a kas koma iti panaglukat ti bunganga ti bulkan, panagginggined, panagrengngat iti bakras ti bantay, wenno pannakaangot ti kaadda ti asupre. Adda manen naipakaammo a naidumduma a tignay ti bulkan idi 1993 ngem saan a napaneknekan dagiti obserbasion a naisayangkat iti tangatang. Bulkan Didicas Maysa paypay nga aktibo a bulkan iti asideg ti isla ti Camiguin ti Didicas. Agarup a 22 laeng a kilometro ti kaadayo daytoy a bulkan iti amianan a daya ti isla ti Camiguin. Sigud nga iti tukot ti taaw ti nakaisaadan daytoy a bulkan ngem timpuar idi 1952. Madakdakamat a bassit laeng a paset ti bulkan ti makitkita idi 1857. Iti agdama, nakalupkopan ti tuktok ti bulkan iti timmangtangken a lava iti katayagna a 228 a metro. Agatiddog met ti 1,200 metro ti diametro ti sakaanan ti bulkan. Innem dagiti nairekord a panagbettak ti Didicas manipud idi maika-18 a siglo. Idi 1773 ti immuna a nairekord a panagbettak ti bulkan iti tukot ti taaw. Idi Septiembre wenno Oktubre ti 1856, napaliiw ti timmaytayok nga asuk a dakdakamaten dagiti lumugar a namunganay iti nagbaetan ti dua a dadakkel a bato. Awan ketdi ti napaliiw a panagginggined. Iti sumaruno a tawen, idi 1857, narungsot ti panagbettak ti bulkan a kinagiddan ti panagginggined ken ti itataud ti bulkan manipud iti baybay. Manipud idi 1860, nagtultuloy nga aktibo ti bulkan. Iti laeng uneg ti uppat a tawen, ngimmato ti bulkan agingga iti 210 a metro. Ngem dinupdupir ketdi dagiti dalluyon a naikagapuan manen ti pannakapukaw ti rumrummuar a pasetna. Idi 1900, nagbettak ti bulkan a nangibati iti tallo a nabunton a bato nga agtayag iti 25 a metro. Timpuar manen ti bulkan manipud iti taaw idi bimtak idi 1952. Nagulimek ketdi idi 1953 ngem nangibati iti maysa nga isla a 2.4 a metro ti kaakabana iti katayag a 240 metro. Tallo a mangngalap ti immuna a nairekord a biktima ti bulkan a natay idi nagkalapda iti asideg daytoy idi 1969. Idi Enero 6 agingga iti 9, 1978 ti naudi a nairekord a panagbettak ti bulkan. Saan a napigsa daytoy a paanagbettak ngem inabungotanna ti isla iti dapo. Dua a Bulkan, Maysa nga Isla Dua met nga aktibo a bulkan ti masarakan iti ikub ti Isla ti Babuyan. Daytoy nga isla ti kaaasitgan iti probinsia ti Batanes. Aglawa ti isla iti agarup a 125 a kilometro kuadrado iti kaatiddogna a 12.9 a kilometro ken kaakabana a 9.7 a kilometro. Maysa kadagiti dua a bulkan a masarakan ditoy ti maaw-awagan iti Bantay Pangasun nga am-ammo pay a Bantay Babuyan Claro. Nagkuntirad ti bulkan. Nabukel daytoy a langa ti bulkan gapu iti lava ken dadduma pay a bambanag nga impusuak ti bulkan iti nagbettakna. Agtayag ti bulkan iti 943 a metro ken walo a kilometro ti diametro ti pundasionna. Iti mismo a tengnga ti isla ti Babuyan ti ti nakaisaadan daytoy a bulkan. Adda dua a bunganga daytoy a 300 a metro ken 400 a metro ti diametroda. Nakaparnuay ti bulkan kadagiti sabali a bantay manipud kadagiti impussuakna a lava ken dadduma pay a banag: ti Bantay Cayonan iti abagatan, ken Bantay Naydi ken Bantay Dionisio iti amianan a daya. Adda napudot nga ubbog Iti akimbaba nga abagatan a bakrang ti bulkan. Kas kuna dagiti sientista, saan a napeggad ti danum iti salun-at malaksid no nalabes ti panagnunog. Namindua ti nairekord a panagbettak ti bulkan: idi 1831 ken 1860. Idi 1993, naireport ti agsasaruno a ginggined iti asideg ti bulkan ken ti pannakatay dagiti muyong iti akinngato a bakrang ti bulkan. Ngem kuna dagiti bulkanologo a maigapu daytoy iti panaggaraw dagiti bato ken dadduma pay a bambanag iti tukot ti daga. Masarakan met laeng iti daytoy nga isla ti Bulkan Smith. Maysa a koniko a bantay a buklen dagiti dapo nga impussuak ti bulkan. Narasay dagiti muyong iti bakras daytoy ag-688 a metro ti katayagna a bulkan. Uppat ket kagudua a kilometro ti diametro ti puonna. Mapaliiw ketdi ti napuskol a lava a nagay-ayus iti akin-abagatan a bakras ti bulkan. Basbassit ti Bulkan Smith ngem ti Bantay Pangasun. Agarup a 4.3 a kilometro ti baetda. Iti rekord ti Phivolcs, namin-innemen a bimtak ti Bulkan Smith manipud idi 1924. Bulkan Cagua Malaksid kadagiti nadakamat a bulkan iti arkipelago ti Babuyan, adda maysa nga aktibo a bulkan iti mismo a kontinente ti Cagayan, ti Bulkan Cagua. Maibilbilang a maysa kadagiti karurungsotan a bulkan iti entero a pagilian, naudi a bimtak daytoy a bulkan idi 1907. Masarakan daytoy a bulkan iti akin-amianan a paset ti kaatiddogan ti Bantay Sierra Madre. Agarup a 12 a kilometro ti kaadayo ti bulkan iti abagatan ti Gonzaga, Cagayan wenno 14 a kilometro nga agpaabagatan manipud iti Puerto Irene iti Santa Ana, Cagayan. Nakumotan ti bulkan iti napuskol a lava ken agarup a maysa ket kagudua a kilometro ti kalawa ti bungangana a linawlaw ti nangangato a derraas. Adda innem a napudot nga ubbog a maipapan a mainaig iti bulkan. Mairaman kadagitoy ti Maasok iti asideg ti bunganga ti bulkan, Dua ti nairekord a kangrunaan a panagbettak ti bulkan: idi 1860 ken 1907. Anillo de Fuego Dakdakamaten dagiti sientista a naisaad ti Filipinas iti Anillo de Fuego (Pacific Ring of Fire). Kasla sinturon iti porma ti sapatos ti kabalio ti Anillo de Fuego a naibasikaw iti Taaw Pasipiko. Iti daytoy a basikaw ti pakasarakan iti kaaduan a bulkan ken kanayon a pakasamakan ti napipigsa a ginggined. Mairaman kadagiti pagilian a masakupan ti Anillo de Fuego ti Indonesia, New Zealand, Filipinas, Japon, Estados Unidos, Chile, Canada, Guatemala, Russia ken Peru.—O

Images:

© PressReader. All rights reserved.