Publication:

Bannawag - 2021-11-16

Data:

Daytoy Dilatayo

CONTENTS

Ni MARK TABUNAN

18 Daytoy Dilatayo PITO a tawenen ti napalabas, idi addaak pay laeng iti kolehio, napankami iti Baluarte, maysa a nalatak a pagpasiaran iti Vigan, nasurok a maysa a kilometro manipud iti pagadalanmi a University of Northern Philippines. Kaduak dagiti kaadalak. Idi adda nagsaludsod a tricycle driver no aglugankami, kuna ti taga-Badoc a kaduami: “Madi, angkel.” Nagkakatawakami. “Ti madi ket bawal iti Tagalog. Bawaltayo a lumugan, ngarud?” kinunak. Dimi pay matarusan ti saona nga “agibit.” Agsangit gayam. Us-usaren pay dagiti taga-Cabugao ken Sinait, Ilocos Sur daytoy a balikas, ngem saan kadakami a tagaMagsingal (Ilocos Sur met laeng) idinto a nagasideg ti Magsingal iti Cabugao (nagbaetanda laeng ti ili a San Juan). Ipamatmat dagitoy a pagteng ti panagduduma dagiti balikas, uray agpapada nga Ilokano. Ket nakaay-ayat ti mangdakamat iti sumagmamano kadagitoy. Palpaliiw laeng met ketdi yantangay saanak met nga eksperto iti lingguistika, kangrunaanna iti dialektolohia. Immakarkami iti Magsingal a lugar ni papangko manipud iti Sto. Domingo (Ilocos Sur met laeng) a lugar ni mamangko idi addaak iti maikalima a tukad ti elementaria. Agkaarruba laeng dagitoy nga ili. Medio nasdaawak man kadagiti sumagmamano a balikas ni lilangko a tubo ti Bangued, Abra. “Naimbag met laeng dayta linutok a dinaldalem?” nangngegko idi a kinunana. Diak natarusan. Ti gayam “dinaldalem” sadiay Abra ket “igado” ditoy Ilocos Sur. Igado a maibilbilang a kangrunaan nga iselopin dagiti pada a mannakipunsion. Ti “naimbag,” isu ti “naimas.” No awan met ti ar-aramiden ti maysa a kasinsinko, kuna ni Lilang, “Ania ti pipiaem?” Kasla makaunget ken agmanmandar ta ania ngarud ket nagrigat ti biag. Sakbay a maraepan ti talonmi, pak-olan ni Papang daytoy kalpasan a maarado. Ngem ti “pak-ol” para ken ni Lilang ket “palpal.” Kasta met ti “umayka ditoy” ket “alika kantoe.” Siguro maysa daytoy a pagsasao dagiti Itneg a taga-Abra. Dagiti nabanglo a sabong dagiti masetasna ket “nasaigid.” Ngem no adda matay kadagitoy, “napailakdan.” Nalabit, ipakpakita dagitoy a nupay idi 1950s pay laeng nga immay ni Lilang ditoy Magsingal, saan a naawan kenkuana dagitoy a balikasda sadiay Abra—balbalikas a mangipamatmat ti sabali a kannawidanda. Ken nalabit, Ilokano a naimpluensiaan kadagiti nadumaduma a pagsasao iti Abra. Adda awis ken ayamuom ti naggapuan a saan a pulos a tinallikudan. Nagmayat met a maammuan a nupay agkaarruba laeng ti Magsingal ken Sto. Domingo, adda met dagiti balikas a naiduma iti tumunggal maysa. Siguro ti nakakatkatawa ket ti “yellow-yellow” a birngas iti menudo a sabali pay a paborito a yawid dagiti mannakipunsion. Iti pay Sto. Domingo, ‘tay kunada a “maudi a raep” (daytay maudi a talon a raepan) aw-awaganda met iti Magsingal iti “lamosa.” Iti Ilocos Norte, kas naammuanmi, “ringpas” kunada met. Aw-awaganmi met ditoy Magsingal ti karison iti “batangga”; nupay idi ubingak pay, ti panagawatko ket no nangato bassit ti kasla mangsarapa kenka a kas iti tinidtid a kawayan tapno saanka a matnag, karison daytoy. No met napagtutuon a kawayan a natudok laeng kadagiti suli ti karison, batangga daytoy. Gayam, agpadpada dagitoy a maawagan iti batangga. Awan unay ti kayo iti lugarmi a Paras iti Sto. Domingo. Ditoy met Magsingal, adu ti kayo isu nga adu met dagiti mabalin a mabalin a pagalaan iti bulbulong a pagagas kadagiti an-annayen, aglalo no ibilin dagitoy ni apo a mangngagas. Alaen met ni Papang dagitoy iti bakir nga asideg iti balaymi. Pakairamanan dagitoy ti tultulang-saan a masida no di ket agas ti an-annong. Kasta metten ti kamara ken lanut ti amoras nga agas kano dagiti nagamud, maratugi a pagdigos ti naganak, makabukay a pagpurga, ken kuribetbet a pagparuar iti ano. Siempre, adu ti di mamati kadagitoy aglalo kadagiti adda kuartada a pagpataming iti doktor. Nupay kasta, pammaneknek dagitoy ti makunkuna a folk healing a karaman kadagiti nakaisigudan a pammati ken kannawidan a nagtalinaed kadatayo iti laksid—wenno kakibin—ti Kristiano a pammati. Manipud idi nagkaseraak iti Vigan, sangapulo a tawenen ti napalabas, kasla in-inut a nayadayoak kadagitoy a pakakitaan iti bukod a kultura ti Magsingal. No agawidak, sangkakuna ti maysa nga antik a kasla metten taga-Vigan ti ayugko; kasla kano kalding. Kas man ken ni Baket Imelda a landlady iti nobela a “Kasera 101” ni Manong Neyo Valdez a rimmuar iti Bannawag. Kas pagarigan, kunana no ungtan wenno palagipanna dagiti agkaskasera: “Deyta ke’ ti kunak, awan me’ dakesna no agraragsakkay’ me’ a sagpaminsan. Ammok a nataengankay’ metten, ngem diyo koma me’ palpalaluan.” Iti pananglagip kadagiti nagdudumaan dagiti balikastayo, arigna agsublitayo met iti nakairuamantayo. Agnaedtayo man iti sabali nga ili gapu iti awag ti trabaho wenno ania man a rason, nasayaat no subliantayo latta met dagiti balikastayo a pakaammuan iti kannawidan, naglabas, wenno sursuro tapno ditay mayaw-awan; tapno ad-adda pay a maamiristayo ti bukodtayo a bagi a mangitunda iti panagnakem ken di panangtallikud iti naggapuan.—O (Mangisursuro ti autor iti College of Teacher Education, University of Northern Philippines, Siudad ti Vigan; nalpasna ti MA Language and Literature iti Unibersidad ti Pilipinas ken mangal-ala ita iti PhD in Comparative Literature iti isu met laeng nga unibersidad.)

Images:

© PressReader. All rights reserved.