Publication:

Bannawag - 2021-11-16

Data:

Ti Ban-aw a Naglanglangoyan ni Apo Pilong Mario T. Tejada

CONTENTS

Ni MARIO T. TEJADA

Ti Ban-aw a Naglanglangoyan ni Apo Pilong Mario T. Tejada TUNGGAL maangay ti Olympic Games, madakamat latta ti nagan ni Apo Pilong kadagiti diario, magasin, radio, telebision, ken uray pay iti social media. Ngamin, ni Apo Pilong wenno Teofilo Yldefonzo ti kaunaan a Filipino a nakagunod iti medalia iti Olympic Games, ti kangatuan a benneg ti dinnayo iti isport a pagsasalipan dagiti agkakalaing nga atleta iti entero a lubong ken maang-angay iti tunggal uppat a tawen. Malaksid nga isuna ti kaunaan a Filipino a nakagun-od iti medalia iti nasao a dinnayo, iggem pay ni Yldefonzo iti uneg ti 89 a tawen ti rekord a kakaisuna a Filipino a nakagun-od iti nasursurok ngem maysa nga Olympic medal ken nagun-od dagitoy iti nagsaruno a pannakaangay ti dinnayo. Umuna a medaliana ti bronse iti 200meter breaststroke nga inyalatna iti Amsterdam Olympics idi 1928. Agtawen idi iti 24. Sabali pay a bronse a medalia ti nagun-odna iti met laeng 200-meter breaststroke iti Los Angeles Olympics idi 1932. Naburak laeng daytoy a rekord idi magun-od ni Hidilyn Diaz ti maikadua a medaliana (balitok) iti kallabes a Tokyo Olympics a naangay idi Hulio 23 agingga iti Agosto 8 ita a tawen (nayalud-od iti maysa a tawen gapu iti pandemia). Immuna a nagun-od ni Diaz ti pirak a medalia iti weightlifting iti Rio de Janeiro Olympics idi 2016. Ket tunggal mapagsasaritaan ti nagan ni Yldefonzo tunggal maangay ti Olimpiada, maikalaw-it met latta a madakamat ti Guisit River. Daytoy ti agatiddog iti 24.7 a kilometro a karayan a masarakan iti Piddig, Ilocos Norte nga isu ti nagsursuruan ken nangasaanna iti laingna nga aglangoy. Wen, Ilokano ti kaunaan a Filipino a nakagun-od iti medalia iti Olympic Games. Nayanak ni Teofilo Yldefonzo iti Sitio Bayog, Bimmanga, Piddig, Ilocos Norte idi Nobiembre 5, 1903. Isuna ti nagtengnga iti tallo nga annak da Felipe Yldefonzo ken sigud nga Aniceta de la Cruz. Ni Vicente, ti inauna, nayanak idi 1900; ni Teodoro, ti buridek, nayanak idi 1907; agtawen iti 102 idi matay isuna idiay Amerika. Ni nanangda, natay idi aginnem pay laeng a bulan ni Teodoro. Uppat a tawen kalpasanna, natay met ti tatangda. Masarakan ti balayda iti abay ti daan a kalsada (Old Road) nga agpa-Laoag ken tannawaganna ti Karayan Guisit manipud iti teppang iti abagatan ti karayan. Maibatay kadagiti istoria dagiti nagkauna a nataengan, nalawa ken adalem pay laeng ti Karayan Guisit kadagiti umuna a dekada ti siglo 1900. Iti batog ti balay da Apo Pilong ti maysa kadagiti kaababawan a paset ti karayan a timmaraigid iti poblasion ti Piddig. Daytoy ngata ti makaigapu no apay a ditoy ti nakailugaran ti kalsada a sumrek ken rummuar iti poblasion. Ditoy a nangrugi nga agpatudpatod wenno agsursuro nga aglangoy ni ubing a Teofilo ken dagiti kakabsatna. Aginaldaw a mapan agdigos ken magustuanna ti tumulong kadagiti babbaket a mangiballasiw kadagiti labaanda. Iti surongen ken iti babaen ti pagballasiwan, masarakan dagiti nalawa ken adalem a ban-aw. Kangrunaan kadagitoy ti ban-aw iti Sitio Apin nga adda iti babaen ti pagballasiwan. Paset ti Barangay Loing, kaballabag ti Barangay Bimmanga iti amianan ti karayan, ti Sitio Apin. Agdindinnamag ti kaadalem daytoy a ban-aw ken mapapati nga isu ti kaadaleman a ban-aw iti entero a Piddig. No patien ti sao dagiti nataengan, di matukod ti sanganayon a kawayan ti kaadaleman a pasetna a masarakan iti raked ti duplas nga igid ti karayan. Daytoy ngamin ti tuparen ti danum nga agkurba nga agpalaud nga abagatan manipud iti daya nga amianan ket makurukor a maikusuay nga agpababa dagiti darat ken bato aglalo no agdinakkel ti karayan. Maibatay kadagiti pagiinnallatiwan nga istoria, iti banaw iti Sitio Apin ti nakatubayan ti laing ni Yldefonzo nga aglangoy. Napintas unay a pagpraktisanna ti ban-aw ta adalem, nalawa ken atiddog. Awanen ti makaibaga iti umisu a kaadalem, kalawa ken kaatiddogna idi tiempo ni Apo Pilong. Ngem no pagbasaran ti lagip dagiti lumugar idi dekada 1960, agarup 20 a metro ti kaakaba ken agarup 100 a metro met ti kaatiddogna. Nalabit nalawlawa pay ti ban-aw idi panawen ni Apo Pilong. Iti lagip ni Kagawad Rene Matute, 74, ti Barangay Loing, nalames ti banaw. Adu dagiti babassit a rukib wenno abut iti bakras ti duplas (paglas) a balayan ti igat, kappi, ken udang. Kadagiti kasla napuskol a buok a ramut dagiti kayo a sumawsaw iti danum, adu dagiti kuros, udang, kuskusleng, rieng, ken alukap. Adu pay ti bisukol, leddeg, bukasit, suso. ken tukmen iti ababaw, nadarat ken nalan-ak a lawlaw ti ban-aw. Napnuan biag a talaga daytoy a bagi ti danum. Adu dagiti sarsarita maipanggep ti ban-aw iti Sitio Apin. Adu nga ubbing ti mabuteng a mapan aglangoy sadiay gapu kano ta adda buaya iti dakkel a rukib iti sirok ti duplas a pagsisimbuanan dagiti makaitured a mapan aglangoy. Adda met dagiti agkuna nga adda sirena a bumalbalay sadiay. Adda pay dagiti mamati a “mangala ta mangala” kano latta ti ban-aw. Pudno man wenno saan dagitoy a pammati, pudno ketdi nga adda met dagiti malmalmes iti nasao a disso. Paneknekan daytoy ni Samson Barangan, maysa a lumugar iti Sitio Dicaoa a kadarapat ti Sitio Apin, ta dua kano a kakabagianna ti naggiddan a nalmes iti ban-aw. Inistoria met ni Edwin Rodrigo a maysa met laeng a kabarangayanda iti Loing ti nalmes iti akinsurong a paset ti ban-aw. “Tuladek ni Yldefonzo,” kunana kano ket timmapuak nga aglangoy kabayatan nga agdakkel ti danum. Nasarakanda (Maituloy ti panid 52) (Tuloy ti panid 25) kano ti bangkayna idiay nagbaetan ti Sarrat ken Laoag. Saan a kinabuteng ni ubing a Teofilo dagitoy a sarsarita. Inaldaw ketdi a mapan aglangoy iti ban-aw. Ditoy Piddig, maysa a pasintawi wenno leyenda ti kinalaing ni Apo Pilong nga aglangoy uray idi di pay nakisalsalisal iti linnangoyan. Subaenna kano ti ayus ket napardas latta nga aglangoy. Kasla kano agwaknit ti danum a paguyasanna. Iti ban-aw iti Sitio Apin ngata ti nangrugianna a nangsanay iti estilona a breaststroke ta maibatay iti istoria dagiti nataengan, ti laeng bukotna ti makitkita no aglangoy. Gapu ta nasapa a naulila iti ama ken ina dagiti agkakabsat nga Yldefonzo, nagpa-Manila idi agangay dagiti agkakabsat tapno sapulenda ti nasaysayaat a panagbiag iti siudad. Idi agarup 1920, inkeddeng ni Vicente ti makigasanggasat idiay Mindanao idinto a simrek iti Philippine Scouts da Teofilo ken Teodoro. Sanga ti United States Army ti Philippine Scouts kabayatan ti panagturay ti Estados Unidos ditoy Filipinas. Ditoy a nasursuro ni Apo Pilong dagiti nadumaduma a competitive strokes iti linnangoyan ngem impamaysana nga inensayo ti paboritona a breaststroke. Idi 1921, nangrugi ni Yldefonzo a nakisalsalip iti linnangoyan agingga a nagsardeng idi 1937. Iti unos ti 16 a tawen a pannakisalsalisalna iti linnangoyan, nakaurnong isuna iti 144 a medalia. Tampok ditoy dagiti dua a bronse a medalia nga inabakna iti 1928 Amsterdam Olympics ken 1932 Los Angeles Olympics. Naudi a nakisalip iti Olympic Games iti 1936 Berlin Olympics a nakagun-odanna iti maika-7 a puesto iti finals. Nagkampeon iti Far Eastern Games idi 1921, 1923, 1927, 1930 ken 1934. Awan met nakaatiw kenkuana iti Philippines-Formosa dual meets idi 1929, 1931, 1933, 1935, ken 1937. Kuna ni Mark Joseph, dati a presidente ti Philippine Amateur Swimming Association, “Napaidam man ti balitok a medalia iti Olympics ken ni Teofilo, inad-adal met dagiti taga-Europa ti estilona nga aglangoy.” Pinasayaat ngamin ni Yldefonzo ti estilo ti panaglangoy iti breaststroke idi panawenna. Kadagidi a tiempo, kadawyan nga ad-adda a nakarareb ti bagi ken ulo ti lumalangoy iti uneg ti danum isu a kasapulan ti at-atiddog a panangtengngel iti panaganges. Iti maikadua a pannakisalipna iti Olimpiada idiay Los Angeles idi 1932, inusar ni Ydefonzo ti baro a teknikna nga ad-adda nga ikuy-atna dagiti sakana a rumabaw tapno mailung-aw iti apagapaman ti rupana ket adadu ti gundawayna a makaanges. Daytoy itan nga estilo ti us-usaren dagiti lumalangoy iti breaststroke iti entero a lubong. Daytoy ti gapuna a mabigbig itan ni Yldefonzo a kas “Father of the Modern Breaststroke.” Gapu pay iti laingna nga aglangoy, nabirngasan isuna iti “The Ilocano Shark.” Idi Maikadua a Gubat iti Sangalubongan, nairaman ni Yldefonzo iti nakaam-ames a Bataan Death March. Nupay nalasatna ti Death March, natay ni Apo Pilong iti edadna a 38 iti Capas Concentration Camp idi Hunio 19, 1942 gapu iti adu a sugatna a gapuanan ti shrapnel manipud iti bomba dagiti Hapon. Kuna ti adingna, ni Apo Doro, kameng isuna idi ti medical corps a naibaon iti nasao a kampo, a mismo nga iti saklotna a natay ni manongna. Adda dagiti istoria a kiniddaw ti gayyem ken kasalsalisalna iti linnangoyan, ni Teniente Yoshiyuki Tsuruta, a mawayawayaan ni Yldefonzo manipud iti pagbaludan. Ngem di immanugot ni Yldefonzo ta dina kayat a panawan dagiti nakabalud a taona. Kas pangbigbig kadagiti natun-oy ni Yldefonzo iti lubong ti linnangoyan ken kinabannuarna iti gubat, naipatakder ti monumentona iti plasa ti nakayanakanna nga ili iti Piddig. Naibilang met isuna kadagiti kaunaan a napadayawan iti Philippine Sports Hall of Fame idi Mayo 5, 2010. Idi Mayo 8, 2010, naital-o isuna iti International Swimming Hall of Fame (ISHOF) idiay Florida iti Estados Unidos. Komusta itan ti ban-aw a naglanglangoyan ni Apo Pilong? “Ababawen,” inwingiwing da Kagawad Rene Matute ken Edwin Rodrigo. Bimmassit payen ta nagbalinen a kapanagan dagiti dati a pasetna. Awan metten dagidi babassit a rukib ken marabuok a ramut a balay dagiti lames iti duplas ken bakras iti igid ti ban-aw ta napatakderanen iti dike a pangtiped iti layus ken panagrugnay ti daga. Tuduen dagiti lumugar ti panagbaliw ti panawen ken ti adu a darat nga aggapu iti surong ti makaigapu ti panagababaw ti ban-aw. Kuna met dagiti dadduma a naurnong dita dagiti dadakkel a bato manipud kadagiti a narpuog a dike nga immununa a naipasdek ngem dagiti agdama ita a nakatakder. Nakasarsaritami met ni Rodolfo Claor, taga-Bucay, Abra, a naikamang iti Sitio Apin, a ti batog ti nabatbati a duplas (kitaen iti ladawan) ti kaadaleman a paset ti agdama a banaw. Kunana a nasurok a lima a metro wenno nasurok nga 16 a kadapan ti kaadalemna iti kalgaw. No ibatay iti agdama a mapaspasamak, dakkel ti posibilidadna nga agtultuloy ti panagababaw ti ban-aw iti Sitio Apin. Ket no kastoy ti mapasamak, sadinonto pay ti pagsursuruan nga aglangoy dagiti ubbing a mayat a sumurot iti tugot ni Apo Pilong? Ala, sapay koma ta makapanunotto met laeng dagiti agtuturay iti gobierno iti napintas a programa a mangbiag iti matmatay a ban-aw, ken wen, kadagiti matmatay a karayan.—O

Images:

© PressReader. All rights reserved.