Publication:

Bannawag - 2021-11-16

Data:

Okeyka, Apong

CONTENTS

Ni ABERCIO VALDEZ ROTOR, Ph.D.

29 Okeyka, Apong DAGITI kayo ti mangbangen iti napigsa nga angin, kasta met a mangsagat kadagiti tapok ken tagari. Mangparnuay no kua dagiti kayo iti bassit a bersion ti klima babaen ti panangkontrolna iti nakaro ken pettat a panagbaliw iti temperatura ken salimuot. Mangipug-aw dagitoy iti oksiheno iti aglawlaw iti agingga iti 10 a porsiento nga ad-adu ngem iti normal a lebel ti oksiheno, idinto nga agsependa ti carbon dioxide ken dadduma pay a gas iti angin. Ti agbiag iti asideg wenno iti sidong ti kakaykaywan, makapasalunat ken makatulong iti nabiit a panagpalaing dagiti naggapu iti sakit. * * * Kanayon koma nga adda mulayo nga oregano (Origanum vulgare). Daytoy ti erbal a remedio para iti trangkaso, panaas iti karabukob, nabangsit a sang-aw, ken dadduma pay a sakit. Natural a pestisidio ti oregano. Paksiatenna ti lamok, ngilaw, sipet (ipes), timel, kdp. Mabalin pay a deodorant. Napadasanyo kadin ti dinardaraan nga addaan oregano? Ti sekreto ti kinaimas ti Italian pizza, isu ti Italian oregano. * * * Agannad iti atap nga uong, mabalin a makasabidong daytoy. Simple laeng ti pagalagadan maipapan iti daytoy: no saanka a sigurado, dimo padpadasen a sidaen. Mabalin a malasin da apong dagiti uong a natalged a sidaen manipud kadagiti nagtubtubo iti aglawlaw. Ngem nasaysayaat latta ti agannad ken agsakbay. Awan ti pangontra iti sabidong ti uong, nangruna ‘tay klase nga Amanita. * * * Apaganem-em a danum ti pangtaripato iti nagatel a karabukob ken panaguyek, saan a medicated drops wenno syrup. Apaganem-em a danum laeng a no kua, sisipen kas kasapulan. Isaganam laeng ti thermos nga addaan iti napudot a danum. Nayonam no kua iti ordinario a danum. ‘Tay mapan a 50 agingga iti 60 degrees Celsius ti templa ti apaganem-em. Daytoy a temperatura, adda iti ikub ti Pasteurization temperature a mangpapatay wenno mangkontrol iti delikado a bakteria—ngem dina mapapatay dagiti naimbag a bakteria. Uminumka met iti apaganem-em a danum tapno masukatan dagiti napukawmo a danum ken maisublim ti metabolite balance bayat ti panangtulongmo iti bagim a mangikkat kadagiti rugit ken toxin. * * * Iti sabali a bangir, ti polusion iti danum ken panagbara ti lubong ti mangdaddadael kadagiti kadilian (coral reef), ken iti pagangayanna, maapektaran ti panagtrabaho ti ecosystem. Daytoy pannakadadael dagiti kadilian, maipada iti pannakadadael ti kabakiran (rainforest). Ti iseserrek dagiti aramid ti tao kadagiti pagnaan ti danum ken aplaya ti nangpakaro iti pannakadadael ti ecosystem. No saan a materred daytoy, agbanag iti pannakadadael a mismo ti Nakaparsuaan.—O iti aruaten. Agtugaw iti kalatakan a paset ti pagsasalaan, agpaid tapno adda pambaranna a mangipakita kadagiti naitallaong iti inaruatna a pulseras wenno singsing. “Ay, nana,” kunkuna dagiti babbaro, “kaska la maysa a balasang.” “Saandak man nga aw-awagan iti nana. Manang, kunayon.” Ket pudno nga inawaganda iti Manang Sotiang. Saanda nga impakpakita a panglaisda kenkuana dayta. Ket agsipud ta inawat ni Nana Sotiang a kas pammadayaw iti kinapintasna, inyad-addana ti panagparammagna. Iti naminsan, nangipaay pay iti dakkel a padaya. Napan dagiti kapurokanna agsipud ta dida kayat nga iparikna ti gurada kenkuana. Napan dagiti gagayyemna ta dida kayat nga isuda ti mangipadlaw iti nagbaliwanna. Pudno a dakkel ti nabusbosna. Ket idi insuratna ken ni Tata Tikong, kastoy ti kinunana: “Makitam la koma ita ti apalda, Tikong. Wen, pudno nga apalandak. Ket ur-urnongek dagiti ipawpawitmo…” Kasta ti kasasaad ni Nana Sotiang iti panaglabas ti tawen. Adda iti rabaw dagiti kapurokanna… Iti panagkunana. Dina nadlaw a sipsiputan dagiti kaarrubana ti tunggal garaw ken tignayna. Aglalo no makisarsarita kadagiti balo a lallaki. Wenno kadagiti dadduma a lallaki a masarsarita iti purok a nasiglat. Saan ngamin nga ammo dagiti kapurokanna ti gapu ti ipapan ni Nana Sotiang kadagiti pagsasalaan. Iti likudan ti kinaparammagna, um-umkis ti sumsumga a pusona iti maysa a kalikagum. Maysa nga essem a di malitupan ti ginabsuon a pakete, agsasaruno a tseke wenno napintas a bado ken sapatos. Ta iti uneg ti naulila a barukongna, rumrumkuas ti mawaw nga ayat a pinaidamanna gapu laeng iti ayatna nga agbalin a narang-ay ti biagna. Ta pudno nga adun a tawen ti naglabas manipud ipapanaw ni Tata Tikong. Agparangen dagiti agkurkuretret a kudil iti daydi nalinis a mugingna. Ket iti pannakaduktalna, iti naminsan a rabii a panagpampanunotna, naamirisna a maysa a biddut ti naaramidna iti panangibaonna ken ni Tata Tikong idiay Amerika. Pinanggepna a lemmesen dagita nga essem. Dimmar-ay kadagita padaya. Ket daytan ti nanipudan ti panagatap dagiti kakaarrubana. Dina napakpakadaan, nakaawat iti surat ni Tata Tikong: “Adu ti naipadamag kaniak iti kalllabes, Sotiang,” kuna ti surat. “Idi damo, inyaw-awanko dagitoy. Ngem pinasingkedan dagiti dadduma a naawatko a sabali kanon ti ar-aramidem dita. Diak kayat. Dika koma agaramid iti pakaibabainanta…” Nagpudot, a di ket koma nagbalbaliw ti rikna ni Nana Sotiang iti kasta a nadamag ti asawana. Pinabasolna dagiti kakaarrubana. “Umapalda. Kayatda a sabidongan ti panunot ni Tikong.” Ket insuratna ken ni Tata Tikong: “Awan ti ar-aramidek a dakes, Tikong. Awan. Siak ti patiem. Apalda laeng iti kinabaknangta…” Manipud iti dayta a surat, naburibor ti panunot ni Nana Sotiang. Ammona ti pagbanagan dayta a damag. Adun ti nadamdamagna a nagbalbaliw nga asawa a napan idiay Amerika agsipud iti naipadamag kadakuada a panaglabsing dagiti pinanawanda. Nagaligagaw ni Nana Sotiang. Nagdanag. Dina masarkedan a panunoten ti panagbalbaliw ni Tata Tikong. Insursuratna ngamin iti asawana nga adun ti nagatangna a daga. Uray no maysa laeng a disso ti nagatangna, impadamagna nga adda lima kadisso. Ket no sumardeng ti panagipaw-itna, kinunana iti nakemna, pangalaak payen iti igatangko kadagiti impadamagko? Sinuratanna ni Tata Tikong. Pinalagdaanna ti kinadalus ti kallaysada. Nakagin-awa pay idi saan a nagsarday ti panagipaw-it ni Tata Tikong. Impagarupnan a nayaw-awanen ti atapna. Ngem saan gayam. Ta nadlaw laengen ni Nana Sotiang a saanen nga agsursurat ni Tata Tikong kadagiti agkakasam-it a balikas. Awanen dagita. Saan a nagbayag, awanen ti napasangpetna a surat ti asawana. Agsipud ta dina kayat a maammuan dagiti kapurokanna a saanen nga agsursurat ni Tata Tikong, nagparnuay kadagiti surat. Sinarsaritana nga adda manen naawatna uray awan. NAPALABAS ti lima a tawen. Sangapulo a tawen. Sangapulo ket lima. Baket unayen ni Nana Sotiang. Inidiannan ti makisala. Inidiannan ti makigimong. Ngem ammona a naladawen. Saanen nga agsursurat ni Tata Tikong. Pudno nga agipawpaw-it pay laeng. Ngem nagbalin pay ketdin dagitoy a makasimron. Awanen daydi gagarna a manglukat iti pakete. Ta naduktalannan a di magatadan dagitoy ti imbellengna a kinaubingna. Di masupapakan dagitoy ti mawaw a mariknana. Dayta ti gapuna nga ita, makitkita dagiti kakaarruba a masansan ti panagpampannimidna iti tawa. Kumitkita iti adayo a kasla kalikagumanna a pasublien dagidi panawen a kaadda ni Tata Tikong iti sibayna; a kasla kayatna a guyoden ti pumampanaw a biagna tapno gaw-atenna dagidi kanito a nabara. Ket agpapan ita, saan a maawatan dagiti kakaarrubana no apay a saan a naragsak uray pay masansan ti panagawatna kadagiti it-ited ti pimmanaw nga asawana.—O

Images:

© PressReader. All rights reserved.