Publication:

Bannawag - 2021-11-16

Data:

Isurotayo Dagiti Ubbing iti Lengguahe ti Senias

CONTENTS

Ni JANET M. BUCAO

6 No Adda Sigsigloten, Adda Met Warwaren Tilde a nagasat ta adun ti napasiarna a disso ditoy Amerika. “Uray koma no kas idiay Hawaii ti Maryland nga adu dagiti Ilokano ta mapan datao mangarruba a makipatpatang tapno mailiwliwag ti iliw.” Naikuleng idi iti napaut ni Tilde. Iti siam a tawen a kaadda ni Tata Tante iti Amerika, namnaminsan pay a nagawid ti amana idiay Filipinas. Mano laeng ti tawen ni Joshua idi, nga isu ti umuna ken kakaisuna a pannakakita ti ubing iti disso a nagtaudan ti kaputotanna. “Ala, dika madanagan, tatang, addanto aldaw a panagbakasiontayo idiay Filipinas,” kinuna met idi ni Tilde. “Intayonto bisitaen ken tugkelan iti kandela ti tanem daydi inam,” napnuan rikna a kinuna ni Tata Tante, a nagluasitan ni Tilde. Ngem manipud idi agpapan ita, saan pay a nasunotan daydi kakaisuna a panagawidda idiay Filipinas. Ket idi bimtak ti COVID-19, idi maammuanna nga inyetnag ni Presidente Trump ti pannakaiparit ti panagbiahe iti ruar ti pagilian, ad-addan ti upay ni Tata Tante no makitananto pay wenno saanen ti Kailokuan. Timmakder ni Tata Tante iti pagtugtugawanna a sopa. Napan iti batog ti kuarto ni Joshua. Sabado ita isu a saan a nasken nga agriing iti alas otso ti apokona tapno agsagana iti panagadalna. No dadduma, iti weekend, naladaw a matmaturog ti ubing aglalo no mairayo nga agay-ayam iti nabayag iti computer. Ngem kayatna man la a maammuan no nakariingen daytoy wenno saan pay. Alas nueben ket nupay nagkape, mariknanan bassit ti bisin. Tinoktokna iti nakapsut ti ridaw ti kuarto sa kinuna, “Nakariingkan, apok?” Saan a nasken a yinglesna. Maiturong ti ubing ti ‘nakariingkan’ ta maawatanna ti riing, mangan, danum, sida, digos, basa, innapuy ken sumagmamano pay a puon ti balikas ken simple a sao a naruay a dakdakamaten ni Tilde no agsarsarita dagiti agina. Malaksid iti awan, adda, saan, wen, dakkel, bassit, ken lolo, awanen ti sabali pay a natarus a maibalikas ni Joshua nga Ilokano. “I’m up, lolo,” insungbat ni Joshua. “Mangantan, apok.” Idi mangmangandan, dinamag ni Tata Tante no mayat ti apokona a mangkuyog kenkuana a mapan agpagpagna iti community park iti ligasonda inton mapalpaanda. Nagwen ti ubing. Agin-innawen ni Tata Tante idi mangngegna nga adda nanabtuog iti tawa ti kosina. Saan a nakamakam dagiti mata ti lakay ti eksena ngem ammona lattan a maysa kadagiti billit ti aksidente a naitim-og iti tawa segun iti uni a ‘bog’ a pinarnuay daytoy. No namin-anon nga adda naibangdol a tumatayab iti dayta a tawa. Ipagarupdan sa a nawaya ti pagnaanda a sumrek iti balay gapu iti kinalitnaw ti sarming. Iti panagdardaras ni Tata Tante a mapan mangkita iti billit, nadusag ti patongna ti duyog a corner table iti ampir ti ridaw nga agturong iti sunroom. Napadata ti rektanggulo a picture frame idinto a naganikki ti lakay iti saem. Inapput sa minasahena ti naisaltek a paset sa binangonna ti natuang a ladawan da Tilde, daydi asawa daytoy a ni Mike, ken ni Joshua idi maladaga pay. ‘Imbag ta saan a nabuong ti sarming ti picture frame. Ngem naituon ti imatang ni Tata Tante iti ladawan daydi manugangna. Master Sergeant iti Army daydi Mike, ngem daksanggasat idi naidestino idiay Afghanistan. Patneng nga Ilokano dagiti nagannak daytoy. Nagam-ammoda ken Tilde idi addada iti umuna a tukad iti kolehio iti nagbasaanda nga unibersidad idiay Manila. Nakaumay iti Estados Unidos daydi Mike iti sumuno a tawen babaen ti petision ti kabsatna a nurse. Simrek iti military idi makagteng iti Amerika. Saan laeng a nagbayag no di ket nagballigi pay ti long distance a relasion dagiti dua. Impakita daydi manugangna ti napudno nga ayat daytoy iti balasangna idi sublian daytoy ni Tilde ken insaklangna iti altar. Simken ti asi ni Tata Tante iti anakna. Dina maigawid ti riknana no sumuknor ti iliwna idiay Filipinas, ngem masebseban no umapay iti panunotna ti kasasaad ni Tilde: ti nasapa a pannakabalo daytoy. Kinuna idi ni Tilde a petisionan daytoy tapno adda kadkadua daytoy ta nakadestino iti adayo ni Mike ken, kangrunaanna, tapno kano makitana met ti Amerika nga ar-arapaapen a mabaddekan ti riniwriw a tattao. Idi natay ni Mike, ammona lattan nga ad-addan ti ayat ni Tilde a makadanon iti Amerika ta kasapulan ti anakna ti tulongna: tapno adda mangaywan ken ni Joshua ken tapno adda kaduada nga agina. Ngem lakay itan. Agasem ti siam a tawen a kaaddanan iti Amerika! Maasian iti anakna, ngem ririen latta met ti barukongna ti iliwna idiay Filipinas. Kasta ngata no mangrugin nga agkuribetbet ti bagi? Adda dagiti panawen a kurikoran ti panunotna a saan a ti mapupok iti uneg ti pagtaengan iti ganggannaet a pagilian ti lubongna. Idiay Filipinas ti nagtaudanna ket idiay met laeng Ilokos ti pagpasaganna— a ti pakaikaliannanto ket iti sibay ti tanem daydi kaingungotna a ni Nana Ciliang. Nawaya isuna iti Filipinas. Ilokano ti lengguahena. Ditoy Amerika, kasla maysa nga estudiante a kanayon nga agsursuro iti baro a balikas. Sabagay, kayatna met ketdi tapno lumawa ti bokabulariona iti Ingles. Nalpasna met ti hayskul, ngem sabali latta ti naipako iti kataltalonan. Awan ti adu a nasursurona idi adda iti hayskul, isu a nagpatingga iti makunkuna nga Ingles iti bukot ti nuang ti ammona. Saan laeng a natangken ti dilana nga agbalikas iti Ingles no di ket agtabbed pay. Nupay kasta, madlawna nga adu metten ti limmainganna. Ngem dumana laeng ti maysa a tangkiran nga Ilokano a minuli ti arado, pugon ken tabako. Simrek ni Tata Tante iti kuartona. Mamlesen para iti ipapanda panagpagpagna ken Joshua tapno nakasagananton no kayaten ti apokona iti rummuar. Simmango iti sarming. Uray no napauten ti panagindegna ditoy Amerika, malaksid a pimmudaw, awan ti nagbaliwan ti narapis a rupana. Isu pay laeng daydi mannalon nga eppes ti buksitna. Sinagaysayna ti umingpisen ken ubananen a buokna. Iti tawenna nga innem a pulo ket siam, saanen a maidulin ti nangrugin nga agkuretret a pingping ken mugingna. Uray ti imingna, nangruna ti kidayna, mangrugidan a pumuraw. Agpukaw metten ti rimat dagiti matana. Dina kayat nga akuen ngem mariknana payen a kasla agkubbon no magna. Nain-inuten a nagpukaw daydi karantingna. Aganikki payen a mangsarapa iti siketna no maipautna iti agrukob no kasta a tamingenna dagiti mulana a nateng. Rimmuar ni Tata Tante iti kuartona. Ginaw-isna ti pamuskolen a sweater-na iti coat rack iti salas. Kinepkepanna idi agtugaw iti sopa. Agimeng a rummuar ta kuminnit pay laeng ti lam-ek. Nariknana ti lamiis ti angin itay mapanna ikkan iti kanen dagiti billit ngem saan a nagpasukot ta apagbiit met laeng iti ruar. Ngem ita a mapanda agpagpagna nga agapo iti tallopulo wenno nasursurok a minuto, sigurado a kutimermeren. Namrayan ni Tata Tante ti timmaliaw iti tawa. Iti ruar, sumaggaysa latta dagiti agsangpet a tumatayab. Apaman a makapagbatayda iti nagtimbukel a pasamano ti bird feeder, rugiandan a dagus iti agtuktok. Tumanalangkiaw met dagiti dadduma sakbay a tumuktokda iti nasukong a plato a panganan, sa pasarunsonanda ti uminum iti danum iti plastik a duyog nga adda met laeng iti bakrang ti bird feeder. Madamdama pay, addaytan ni Joshua. Nakaputot laeng daytoy ken naka-sweatshirt iti asul a naingpis. Amuy-amuyenna ti agligsay nga apsay a buokna ta malingdan dagiti matana. Nabayagen a saan a nagpapukis. Mabutengda ngamin a mapan iti barber shop gapu iti COVID-19. Kinortaran naminsan ni Tilde idi Disiembre ngem saan a nagustuan ti ubing ta saan met a pudno a mammukis ni Tilde. Maysa a nurse ni Tilde. Uray ni Tata Tante, pinagsursuruanna ti buokna. Pagsayaatanna laeng ta saan a napili, ken awan met ti sabali itan a makakitkita iti lakay, saan a kas idi napalpalabas a tawen. Sabali laeng dagiti nayanak iti Amerika ta kasla kumtat ti lamiis kadakuada; saanda a samiren, nagintek iti panunot ni Tata Tante. Panagrerettaben ken nupay agawenen ti mangrugin a bumara a panawen ti tedda ti winter a lamiis, kumagat pay laeng ti pul-oy no MAYSA nga epektibo a wagas ti komunikasion ti panagsenias a panangaramat iti rupa, ima, takiag ken dadduma pay a paset ti bagi a pangipaawat kadagiti kayat a yallatiw a mensahe. Kadawyan a maar-aramat ti panagsenias kadagiti tuleng ken umel. Nupay kasta, maar-aramat met ti panagsenias no natagari ti aglawlaw wenno adda kayat nga ipakaammo iti sabali a tao iti naulimek a wagas. Epektibo pay ti senias no adayo ken saan a mangngeg ti maipukkaw a mensahe. Nagduduma ti pannakaiyebkas ti lenguahe ti panagsenias. Kadagiti Ilokano, maipayapay ti kanawan nga ima no adda kayat nga ayaban wenno umasideg. Mayunnat a maipasango ti takiag sa ukraden dagiti dakulap no adda pagurayen. Agtung-ed met no umanamong iti maysa a banag wenno agwingiwing no saan a kayat ti mensahe. Adu dagiti nasken sursuruen a senias nga isuro kadagiti ubbing tapno saanen nga agsao pay no adda sabali a pakakumikoman no la ketdi makitada ti imuestra a garaw. No makasursuro dagiti ubbing iti komunikasion babaen ti senias, maapresiarda pay dagiti pabuya ti telebision nga adda agipalpalawag babaen ti senias. Maysa a wagas ti panangsursuro ken panangipakat iti lengguahe ti senias tapno mapabaknang ti kabaelan iti tay-ak ti komunikasion. Masursuro pay dagiti ubbing ti agtudio kadagiti pammilin no maawatanda ti mensahe a saanen a nasken pay a maungtanda. dadduma. Kadagitoy ti tiempo a lumamiis sa pumudot sa manen lumamiis ti klimana. “Are you ready, lolo? Let’s go!” Dinagas a pinidut ni Joshua ti bolana iti garahe. Binay-an ni Tata Tante ti apokona a nangiserra iti balay. Kaano la daydi isuna ti mangitultulbek iti ridaw. Ngem ni Joshua itan ti para rikep ken para lukat. In-inutenen ni nanangna a sursuruan kadagiti banag a mabalinen nga aramiden ti ubing, kas iti panagpapudot iti makan iti microwave, panangurnos daytoy iti bukodna a pagiddaan kalpasan a makariing, ken dadduma pay. A, saanda unayen a kasapulan ti tulongna. Mabalinnanton ti agawid idiay Filipinas aglalo ket adda dagiti aldaw a mariknanan nga agkapsut. Ngem palubosanto ngata ni Tilde? Nadalus ti asul a tangatang: arig awan masipar nga ulep. Sinabet ti apagapaman ti lamiisna nga angin ti rupa ni Tata Tante idi makalas-udda ken Joshua iti kalsada. Dagus a nagbaeng ti lakay. Saanda ngamin a nangitugot iti face mask ta saanda met a sumrek iti maysa a pasilidad. Daytoy ti kasimronna no kastoy nga umayen ti panagrurusing ta saan a pakawanen ti pollen ti agongna. Itomtomaranna tapno matimbeng ti allergy-na. Masungaddan ti community park. Idi kassangpet ni Tata Tante ditoy Amerika, idi ubing pay a bassit ken saan pay nga agbasa ni Joshua, idurduronna ti stroller ti apokona no umayda ditoy. Itultulodna daytoy no agindayon, baybayabayenna nga umuli iti slide, ken isu ti para pidut iti bola no agbasketbol daytoy. Saan a sensitibo idi damo. Ngem idi umapon iti barukongna ti nalaus nga iliwna idiay Ilokos, pagammuan lattan ta iti maysa nga aldaw, naiturongna lattan nga adda gayam kaipapanan dagitoy aktibidad Kas pagarigan, ipakuros lattan ti tammudo kadagiti bibig no kayat nga anawaen wenno pagsardengen dagiti ubbing a tumanagari. No adda kayat a kanen dagiti ubbing iti fastood, paitudo lattan ti taraon imbes nga ipigsa ti panagsalusdsod iti natagari nga aglawlaw. Kasta met nga ar-aramaten ti panagsenias kadagiti salip ti isports ken iti pagay-ayaman. Masapul pay ti panagsinnenias kadagiti ospital, simbaan ken disso a kasapulan a mapagtalinaed ti kinaulimek.—O (Mangisursuro ti autor iti Calayan High School – Main Campus, Calayan, Cagayan. Agnaed ken ti pamiliana iti Centro 2 iti isu met laeng nga ili.) ti apokona iti kasasaadna— nga adda pangngarig a buklen ti tunggal addangna a mangbambantay iti apokona iti playground ti parke. Nautobna a komkompasan gayam ti panangipalpallayogna ken ni Joshua iti swing ti pangngeddengna no agawidto a mapan agyan idiay Filipinas wenno saanen: umasideg, umadayo, sa manen umasideg, santo manen umadayo— maysa nga awanan masnop a desision, ket di mailibak nga adda dakkel a pakaibiangan ni Tilde; wenno ti panagpakuyasyas ti ubing iti slide— umuli-umulogumili-umulog; ken ti pannakaidribol ti bola— agpangato-agpababaagpangato-agpababa. Maymaysa amin ti kaibatoganda: ti masakbayan laeng ti makaibaga no makaawidto pay wenno saanen idiay Ilokos. Sakbay a nagsikkoda iti sumaruno a pagpikoran a namagsina iti patad ken agsalog a dalan, saan a nalisian ni Tata Tante a di taldiapan ti maikatlo

Images:

© PressReader. All rights reserved.