Publication:

Bannawag - 2021-11-16

Data:

Ti Bunga a Kukua ti Buaya

CONTENTS

Ni SOLOMON V. GERNACIO

48 Idi Un-unana a Panawen IDI un-unana a panawen, adda dua a babbai a napan nagpuros kadagiti atap a bunga ti maysa a lanut a kukua ti maysa a buaya. “Agan-annadka; dimo ipurpuruak ti ukisna nga adda lamma ti ngipenmo iti lugar a makita ti buaya,” impatigmaan ti maysa kadakuada idi intugawdan ti mangan kadagiti bunga. Ngem saan a dinengngeg ti kadua daytoy a babai ket impuruak daytoy ti ukis nga adda lamma ti ngipenna iti karayan, ket nakita daytoy ti buaya. Ngarud, ammon ti buaya no asino ti nagala kadagiti bunga ti mulana, ket napalaus ti pungtotna. Napan iti balay ti babai ket imbagana kadagiti tattao: “Yegyo kaniak dayta a babai ta sidaek, ngamin kinnanna dagiti bunga ti mulak!” “Ala, wen,” kinuna dagiti tattao. “Ngem itugtugawmo pay laeng, pagur-urayam.” Kalpasanna, nangalada iti landok a pagsuksukayda iti daga ket insarabda iti apuy. Idi bumeggangen, inyasidegda iti buaya ket kinunada: “Daytoy pay laeng ti kanem, pagur-urayam.” Nagnganga ti buaya ket insudsod dagiti tattao iti bumegbeggang a landok iti karabukob ti buaya, nga isu ti impatay ti buaya. (Sariugma dagiti Tinguian) a balay iti kanigid sakbay ti parke. Iti dayta a balay ti pagyanan idi ni Tata Waldo. Nagbalin a kasingedna daytoy aglalo ket padana nga Ilokano. Awan pay maysa a tawenna ditoy Amerika idi agam-ammoda. Napalabas ni Tata Waldo ida ken Joshua iti maysa nga aldaw a papanda nga agapo iti parke. “Ammok lattan a Filipinoka, pari,” kinuna idi ni Tata Waldo. “Mairupaan ti kadaraan.” Kasta a nagam-ammoda. Manipud idin, tunggal makita ni Tata Waldo nga addada nga agapo iti parke ta matannawagan daytoy ti playground manipud iti pagtaenganna, umay metten makisarsarita kenkuana. Lima a tawen a nagpimpinnasigda. Ngem saanen nga agindeg iti dayta a balay ni Tata Waldo. Napanen nag-for good idiay Filipinas. Nakarikna ni Tata Tante iti pannakaikawa. Komusta ngata ni Waldo itan? nagintek iti panunotna, ket di nagawidan ti riknana a nakalagip iti napalabas. “Umaynakto sarungkaran idiay Vigan inton makabakasionka, pari,” bilin idi ni Tata Waldo kenkuana. Saan laeng a da Tata Inso ken Tata Waldo ti am-ammo ni Tata Tante a lallakay. Lima pay ti am-ammona a sabali. Ngem saanna a kakaarruba dagitoy. Naam-ammona ida kadagiti pasken ti kasangay ken Paskua. Ni Tata Teddy a maysa a Bisaya, ama ti katrabahuan ni Tilde, napanen iti sabali a biag, ket ditoy Amerika a dimmaga. Napanda pay kinita nga agama idi viewing daytoy iti puneraria. Nagaripapa idi. Pakaidasayannanto ngata met? Adda kano metten ni Manong Immong idiay California. Nagsublin idiay Bakersfield ta adda sadiay ti dua a kakabsatna; insurot la ngamin ti nagtengnga nga anakna idi maidestino daytoy ditoy Maryland. Agindeg metten da Lakay Milio, lilong ti dati a kaklasean ni Joshua, iti Virginia. Immalis iti trabaho ti anak daytoy isu a kapilitan a napanda metten nagyan iti nasao nga estado. Ni Lakay Magsi, yanna ngata? Iti naudi a panagpatangda iti birthday party ti dati a katrabahuan ni Tilde iti part time, naibaga daytoy nga agawiden idiay Filipinas iti mabiit. Idi Disiembre idi kanikadua a tawen dayta a pasken, sakbay ti pandemia. Naikamakamna ngata ti nagawid wenno naigawid gapu iti COVID-19? Ket ni Manong Delfino? Adda adal ni Manong Delfino. Dati a mannursuro iti kolehio idiay Laoag City. Kuna idi daytoy iti ummong dagiti lallakay iti sirok ti maple tree iti maysa a kalgaw a nagtutumpongda a lallakay iti pasken ti agkanaganan: “Kastoy ditoy Amerika: no nadanonanen dagiti annak ti disiotso, pumanawdan iti pagtaengan dagiti nagannak kadakuada— kabaelanda la ketdi nga itakiag ti gastuenda nga agsolsolo... Datayo a nagannak a naipasngay idiay Filipinas, narigat a basta panawantayo lattan dagiti annaktayo. Ngem no siak laeng, saanko a kayat ti agyan iti nursing home. Agawidak laengen idiay probinsia, nasakit man ti nakemko nga adaywak dagiti putotko. Diak ipaturay agingga nga agkabawak a makipagindeg kadakuada. Asino ngarud ti pamanawandanto kaniak? Saan met a kas idiay Filipinas ti biag ditoy Amerika.” Kuna met ni Manong Immong idi: “Asinonto ngarud ti kaduam idiay Filipinas no addakay’ met aminen ditoy Amerika, lakay?” Ti sungbat ni Manong Delfino: “Ti kaanakak nga anak ti kabsatko, ken dagiti annakna. No manayon ti biag ket ipalubos ni Apo a madanon ti panagkabaw, ti pensionkonto ti usarek a panangdan kadagiti mangtaraken kaniak. No makamatak iti gastuen, kapilitan nga agilakoakto kadagiti tawidko a daga. ‘Din sa met kayaten dagiti annakko ti agawid idiay Filipinas.” “Narigat ti aglakay. Ngem narigrigat pay a panunoten no sadino ti umno a pangurayan iti maudi a kanito: ditoy Amerika wenno idiay Filipinas? Diak kayat a panunoten...” Nauyos ti nauneg a sennaay idi ni Tata Inso iti isasalpikana. “Saan a nalaka a panunoten, lakay. Nasaem pay ketdi. Ngem saantayo a maigawid ti masakbayan. Agsakbay maarus pay, a kunada. Isu a mayattayo man wenno maditayo, sanguen ket sanguentayo dayta a kinapudno. Ngem siak, kas nakunak itay, nakadesisionakon. Agawidakto idiay Filipinas. Idiayak a matay...” sinippaw idi ni Manong Delfino. Narikna idi ni Tata Tante a nasaganaanen ni Manong Delfino ti masakbayanna, ken naawatnan nga awan surok ken kurangna ti kinapudno. Ket kinunana met: “Panagkunak ket adu dagiti kas kadatao a mayat nga agawiden idiay Filipinas. Ngem dagitoy annak ti makaigawid... ken dagiti appokotayo.” Adda met dagdagana idiay San Esteban nga ipatpatalon ni Tata Tante. Ni Roger ti mapan mangalala kadagiti bingayna nga apit. Komustada ngatan a sangapamilia? naisipna nupay idi laeng napalabas a dominggo a nagpatangda iti telepono. Maestro iti hayskul ti anakna ngem agnaed idiay Aringay a nakaikamangan daytoy. Ibagananto man ket ken ni Tilde inton sumangpet nga awaganda ti manong daytoy. “Asino ngarud ti kaduam idiay balay, tatang?” nasaludsod ni Tilde idi nadakamat ni Tata Tante, manon a tawen ti napalabas, ti panggep ti lakay a panagawiden idiay Filipinas. Ngem ad-adda a pasagid laeng ti lakay daydi, balikas a di napaypayso ta nupay mailiw iti nagtaudanna a daga, asino ngarud ti mangaywan iti apokona? Saan idi a nakasungbat ni Tata Tante ta saan ngarud a naimpasnekan ti dawatna. Ammona la unay idi a dina kabaelan a panawan da Tilde ken Joshua. Ngem ti ammo idi ni Tilde serioso ti amana, isu a kinunana: “Uray koma no kanayon nga umaynaka sarungkaran ni manong. Ngem sa la agparang met no piesta ti Ansad.” Ti barioda ti kayat a sawen ni Tilde. Intuloy daytoy, “No umay agindeg idiay San Esteban ni manong, wen, palubosanka, tatang.” “Agpayso a nabattaway ti isasarungkar idi kaniak ni manongmo, ngem immayda met nagyan a sangapamilia idiay San Esteban iti maysa a kalgaw,” inkalintegan idi ni Tata Tante. “Wen, a, ta ammona idi nga umaykan ditoy Amerika,” insungbat met ni Tilde. “Isu nga immaydaka kinadkadua idi.” Ket nalagip ni Tata Tante ni Constante. Ragsak a nagpaiduma ti nariknana idi maammuanna nga ipasurot da Roger ken Vivien ti nagan ti maladaga nga anakda iti naganna. Iti daydi a kalgaw nga immay da Roger nakikabbalay, sumursurot ni Constante kenkuana tunggal mapan iti taltalon. No agmalmalemda ken Roger idi iti bangkag, umay yawid ni Vivien ni Constante ta nabara unay ti init. Adda palsiit nga itugottugot idi ti apokona bareng kano no makatiro iti pagaw. Walo ti tawen idi ni Constante. Nakaregregget man idi ti apokona nga agsursuro nga agtudok ken agibad-ay kadagiti nagatudda a bulong ti tabako. Makiat-atag pay daytoy kenkuana a maturog iti pakarso a dumna iti pugon idi aglutlutoda iti tabako. Nakaragragsak pay nga agtuno iti mais ken kamotit iti pagsungrodan ti pugon. Naputed ti panaglaglagip ni Tata Tante idi umasideg ni Joshua. “Lolo, mom said she’s coming home...” Pispislenen ti apokona ti end call button ti iPhone-na. “Caming hom erli! Sis nat piling gud?” inamad ni Tata Tante. “I don’t know, lolo. She didn’t tell me. She just wanna let us know she’s coming home now.” “Inta ngaruden, a,” kinuna ni Tata Tante. “Yan ‘tay bolam?” “I don’t understand what you’re saying, lolo.” “Agawidtan,” binaliwan ni Tata Tante ti balikasna. Maawatan ni Joshua ti awid. “We don’t have to go back now, lolo. Mom said she won’t be home in the next 30 minutes. Can I play hoops for few more minutes?” Ket naigawid dagiti agapo iti parke iti sumagmamano a minuto. Idi sumangpetda, addan ni Tilde iti balay. Saanen a naka-scrubs. Nakawakray ita ti kanayon a nakapunggos a buok daytoy. Napintas latta uray awan ti lipstick-na gapu iti naamo a rupana. Nakasuot iti apron. Narugiannan nga inruar manipud iti grocery bag dagiti natiendana. “Hello, balong. Thank you for your time with lolo,” kinuna ni Tilde idi ilukatna ti ridaw, sa binaw-inganna ti amana. “Nangankayon, tatang? ‘Imbag man ta nakawatwatkayon.” “Wen... Apay, awan trabahom? Kunak man no adda,” kinuna ni Tata Tante. Saanna a napasimadan a rimmuar itay bigat ni Tilde ta nailadawna iti nagriing. Immisem ni Tilde. “Adda. Ngem madi ti rikriknak. Agsakitak.” Nagkatawa iti nakapsut. “Apay nga agkatawaka? Agkatawa ti agsakit? Ken agsakit ‘ta napan nakitienda?” masmasdaaw ni Tata Tante. “Tagtagari, tatang. Naginsasakitak laeng. Nagpambarak.” Ad-addan ti katawa ni Tilde. Nagminar pay ti kallidna a nangpaludip iti amana. “Imbagak idiay trabahok a nakaro ti migraine-ko.” Pinalpaliiw ni Tata Tante ti anakna a mangisagsagana iti hopia ken siopao a napan ginagara daytoy idiay Kabayan Filipino Market. Naganaygay met, nakunana. Dati, no nabannog ni Tilde, pagsangpetan daytoy ti agilad iti kuartona. Ngem ita, adda pay panggepna nga agluto a dagus. Di man la tumugaw biit. “Agtugawka, tatang, ‘la, ta isaganaanka iti kanem. Isut’ nagawidak,” immandar ni Tilde idi malpasda nga agmerienda. “Agbuyaka iti TV.” Intuloy ni Tilde ti nagiruar kadagiti linaon dagiti grocery bag: adda pitso ti manok, canton, bihon, tultulang ti baka, Chinese cabbage, petsay, cauliflower, repolio, patatas, sibuyas, scallions, pandesal ken dadduma pay. Nangala pay iti carrot ken celery iti uneg ti refrigerator, ken bawang iti basket a naiparabaw iti kitchen counter iti sibay ti refrigerator. Immasideg ni Tata Tante iti anakna. Ginay-atna nga iruar ti langdet. Kanayon nga agbuligda nga agama iti panaglutuan. Isuna ti para iwa ken para

Images:

© PressReader. All rights reserved.