Publication:

Bisaya - 2021-05-01

Data:

Paggamit...

Cover Story

Ni ERIC S.B. LIBRE

BASAHA kuno (ug kon mahimo, litoka) kining mosunod nga parapo ( paragraph): “Nakaabot ra gyod si Enteng sa balay ni Enteng. Misulod si Enteng sa may sala ug ginanaw ni Enteng ang palibot. Walay nakita si Enteng nga tawo sulod sa balay. Gipatingkag ni Enteng ang dunggan ni Enteng aron paminawon kon duna bay bisan unsang kasikas sa sulod o palibot sa balay. Apan huni ra sa nag-inusarang mangloy ang nadungog ni Enteng.” Haskang samoka sa sigeg balik-balik og sangpit sa ngalan ni Enteng, no? Pero sayod ko nga lagmit nakaingon ka nga mahimo man nga malikayan ang maong pagbalik-balik og sangpit aron mas hapsay paminawon o basahon ang parapo. Sa ubos, atong iplastar og balik ang atong pananglitang parapo sa paagi nga dili na magbalik-balik ang pagsangpit sa ngalan ni Enteng: “Nakaabot ra gyod si Enteng sa iyang balay. Misulod siya sa may sala ug ginanaw niya ang palibot. Wala siyay nakitang tawo sulod sa balay. Gipatingkag niya ang iyang dunggan aron paminawon kon duna bay bisan unsang kasikas sa sulod o palibot sa balay. Apan huni ra sa nag-inusarang mangloy ang iyang nadungog.” Mas hanoy na basahon ug paminawon, di ba? Ang atong gibuhat mao nga sa sinugdan ra gisangpit ang ngalan ni Enteng ug sa unahan gipulihan o gihulipan nato kini sa mga pulong nga “iya”, “siya”, ug “niya”. Ang mga pulong nga “iya”, “siya”, ug “niya” kabahin sa sangkap sa pamulong ( part of speech) nga gitawag sa batadilang Binisaya og pulingan (himug-at sa kataposang silabol) o pronoun sa Iningles. Ang mga pulingan (nga gitawag pod usahay sa uban og “pulingalan”) maoy mga pulong nga panghulip o pangpuli sa mga pungan ( noun) dinha sa mga kapahayag ( sentence)— sama sa atong gipakita sa pananglitan sa ibabaw. Klasipikasyon sa mga Pulingan ANG mga pulingan mabahin ngadto sa tulo ka matang segun sa kagamitan/katuyoan o function niini. Sa Iningles, kining tulo ka matang (“kahis”, matod pa ni Abogado Cesar P. Kilaton sa Akademiyang Bisaya) o case mao ang nominative (panghingalan), possessive (panghupot), ug objective (ugbayon). Mag-usab-usab ang porma sa pulingan depende kon kinsa o unsa ang gitumbok niini: ang mismo bang nagsulti (unang panawo o first person), ang gisultihan (ikaduhang panawo o second person), o laing tawo o butang nga maoy gihisgotan (ikatulong panawo o third person). Gawas niini, mausab pod ang porma sa pulingan depende sa gidaghanon sa gitumbok niini: kon usa ra ba (pang-usa o singular), o sobra sa usa (pangdaghan o plural). Kini nga mga pag-usab sa porma labawng mamatikdan sa mga pulingan pangtawo ( personal pronoun). Gawas sa mga pulingan pangtawo o personal pronoun, aduna usab gitawag nga impersonal pronoun o pulingan dili-pangtawo. Sagad, kining mga pulingan dili-pangtawo gitawag pod nga demonstrative pronoun o pulingan pandayagon— sanglit kini nagapadayag o nagatudlo sa usa ka partikular nga butang dinha sulod sa kapahayag. Hmmm, morag nagsugod ka nag panlingo-lingo sa kalibog, ay. Ingon ana gyod nang magsugod tag tuon sa batadila o grammar, dili lang sa Binisaya kon dili bisan sa Iningles o uban pang pinulongan. Apan ayaw kabalaka kay ato kining ipatin-aw pinaagi sa mga pananglitan. Dali ra sab nimo kining masabtan kay sa pagkatinuod lagmit nga gigamit man nimo kini isip Bisaya sa inadlaw-adlaw nimong pakig-estorya sa isigka-Bisaya. (Nakaton man gani tag grammar sa Iningles ug balarila sa Tinagalog— naay uban nga Espanyol pa gyod, kining sa Binisaya pa kaha nga ato gyong namat-ang pinulongan?) Ang mga Pulingan Pangtawo (Personal Pronouns) UNAHON natog hisgot ang mga pulingan pangtawo o personal pronouns. Kini ang mga pulingan nga sagad ihulip sa ngalan sa tawo (o pundok sa mga tawo). Mga pulingan nga panghingalan (nominative pronouns). Ang mga pulingan nga gamiton paghatag og kailhanan ( identify) sa nag-estorya, giestoryahan o gihisgotan nga tawo o pundok sa mga tawo mao ang naglangkob sa “kahis” (matang o case) nga panghingalan. Lainlain ang porma sa maong mga pulingan depende sa nahilambigit nga kadaghanon (sa ato pa, kon pang-usa/ singular o pangdaghan/ plural) ug sa panawo o person— sa ato pa, kon nagtumbok ba kini sa nag-estorya (unang panawo o first person), sa gikaestorya (ikaduhang panawo o second person), o kaha sa laing tawo nga maoy gihisgotan (ikatulong panawo o third person). Ang mga pulingan pangtawo sa kahis nga panghingalan ug nga pang-usa mao kining mosunod: ako/ko (unang panawo), ikaw/ka (ikaduhang panawo), ug siya (ikatulong panawo). Ang “ako” ug “ikaw” maoy mga pinataas nga porma, samtang ang “ko” maoy minubo sa “ako” ug ang “ka” minubo sab sa “ikaw”. Ang “siya” mao na gyod na, wala kini minubo. Ang “ako” ug “ikaw” sagad maguna pagkabutang sa kalambigit niining punglihok ( verb) o pungway ( adjective). Mga pananglitan: “Ako ang mikaon sa sud-an”; “Ikaw ang nakadaog.” Pero naa poy mga higayon nga kini maulahi sa kalambigit nga punglihok o pungway. Mga pananglitan: “Nagmahay ako”; “Naguol ikaw.” Sa pikas bahin, ang minubo nga “ko” ug “ka” anha gyod kanunay ipahimutang ulahi sa kalambigit niining punglihok o pungway. Mga pananglitan: “Nagkuha ko og sud-an”; “Nalipay ka.” Mentras tanto, ang “siya” puydeng ipauna o ipaulahi sa kalambigit niining punglihok o pungway— depende kon unsay buot hatagan og kabug-aton. Mga pananglitan: “Siya ang nakapunit sa pitaka.” (Mas gihatagan og kabug-aton kon kinsa ang nakapunit.); “Nakapunit siya og pitaka.” (Mas gihatagan og kabug-aton ang lihok o akto sa pagkapunit.). Ang pang-usa nga mga pulingan nga nahisgotan sa ibabaw adunay mga katugbang nga pormang pangdaghan. Mao kini ang: kita/ta, kami/mi, kamo/mo, ug sila. Ang “kita/ta” ug “kami/mi” pulos porma nga unang panawo. Ang “kita/ta” naglangkob sa nag-estorya ug sa iyang kaestorya. Pananglitan: Ingon ni Julio ngadto kang Tonyo, “Kita ra gihapon ang mag-antos.” (Buot ipasabot maoy mag-antos si Julio nga nag-estorya apil si Tonyo nga iyang kaestorya.). Sa pikas bahin, ang “kami/mi” naglangkob sa nag-estorya ug sa ubang tawo (o pundok sa mga tawo) nga dili maoy gikaestorya. Pananglitan: Ingon ni Julio ngadto kang Tonyo, “Kami intawon ang makaluluoy.” (Buot ipasabot, maoy makaluluoy si Julio ug ang lain pang (mga) tawo apan walay labot si Tonyo.). Samtang ang “kita” ug “kami” sagad ipauna sa kalambigit niining punglihok o pungway, ang minubo nga “ta” ug “mi” maulahi gyod. Mga pananglitan: “Mag-antos ra gihapon ta.”; “Makaluluoy intawon mi.” Ang “kamo/mo” porma nga ikaduhang panawo isip pangdaghang katugbang sa “ikaw”. Sagad, ang “kamo” mahiuna sa kalambigit niining punglihok o pungway. Pananglitan: “Kamo nay bahala unsaon.” Hinuon, usahay puyde ra kining ipaulahi pero medyo balikwaot paminawon. Pananglitan: “Bahala na kamo unsaon.” Ang minubo nga “mo”, sa pikas bahin, ipaulahi gyod kanunay. Pananglitan: “Bahala na mo unsaon.” Ang pangdaghang katugbang sa ikatulong panawo nga “siya” mao ang “sila”. Sagad kining mahiuna sa kalambigit nga punglihok o pungway. Pananglitan: “Sila ray nabulahan.” Usahay pod (pero panalagsa ra), mahimo kining ipaulahi. Pananglitan: “Ang nabulahan (kay) sila ra.” Mga pulingan panghupot (possessive pronouns). Ang mga pulingan nga gigamit aron pagpakita sa pagpanag-iya o pagangkon maoy naglangkob sa “kahis” (matang o case) nga panghupot. Sama ra sa pulingan panghingalan, ang pulingan panghupot dunay managlainlaing porma sumala sa panawo ug kadaghanon. Ang pipila niini nga porma dunay pinataas ug minubo/linaktod nga dagway. Ingon man, aduna kiniy mga porma nga pinaulahi (ipaulahi sa kalambigit nga pungan) ug pinauna (ipauna sa kalambigit nga pungan). Sa pang-usa nga porma, ang mga pulingan panghupot mao ang: nako/ako/akoa (unang panawo); nimo/ imo/imoha (ikaduhang panawo); ug niya/iya/iyaha (ikatulong panawo). (Timan-i nga ang mga pulingan panghupot nga “nako” ug “ako” litokon nga anaa ang himug-at sa unang silabol ug dunay sagunto ( glottal stop) sa ikaduha o kataposang silabol.) Sa pagtagik sa kapahayag, ang unang panawo nga “nako” pinaulahi samtang ang “ako/akoa” pinauna kay sa kalambigit nga pungan o punglihok. Mga pananglitan: “Ang pitaka nako nabiyaan didto sa tindahan.”; “Ang ako nga (akong) pitaka nabiyaan didto sa tindahan.”; “Ang akoang pitaka nabiyaan didto sa imnanan.” Sa ikaduhang panawo, ang “nimo” pinaulahi usab mentras ang “imo/imoha” pinauna. Mga pananglitan: “Ang selpon nimo nahulog sa kanal.”; “Ang imo nga (imong) selpon gitangag sa iro.”; “Ang imoha nga (imohang) selpon gidulaan sa imong anak.” Samtang sa ikatulong panawo, pinaulahi ang “niya” ug pinauna ang “iya/iyaha.” Mga pananglitan: “Ang sinina niya haskang mahala.”; “Ang iya nga (iyang) sapatos imported.”; “Gikitkit sa iro ang iyaha nga (iyahang) sinelas.” Sa pangdaghan nga porma, ang katugbang sa unang panawo nga “nako/ako/akoa” kon apil sa naghupot/nanag-iya ang gikaestorya mao ang “nato/ato/atoa”. Ang “nato” pinaulahi ug ang “ato/atoa” pinauna. Mga pananglitan: “Puwerteng pildeha sa kandidato nato ba.” / “Hurot gyod ang ato nga (atong) balon.” / “Tagoi pag-ayo ang atoa nga (atoang) kuwarta.” Apan kon ang naghupot o nanag-iya naglakip sa nag-estorya ug lain pang (mga tawo) apan walay apil ang gikaestorya, maoy gamiton ang “namo/amo/amoa” (timan-i nga litokon ang “namo” ug “amo” nga naa sa unang silabol ang himug-at ug dunay sagunto sa kataposang silabol). Ang “namo” pinaulahi ug ang “amo/amoa” pinauna. Mga pananglitan: “Ang balay namo gianod sa baha.”; “Naugdaw sa sunog ang amo nga (among) punong.”; “Gisungkab sa iring ang amoa nga (amoang) sud-an.” Ang pangdaghang katugbang sa “nimo/imo/imoha” sa ikaduhang panawo mao ang “ninyo” (pinaulahi) ug “inyo/ inyoha” (pinauna). Mga pananglitan: “Dako lagi ang balay ninyo.”; “Nakabuhi ang inyo nga (inyong) kabaw.”; “Gipintalan man diay og bag-o ang inyoha nga (inyohang) eskuylahan.” Sa ikatulong panawo, ang pangdaghan nga katugbang sa “niya/iya/iyaha” mao ang “nila/ila/ilaha” diin pinaulahi ang “nila” samtang pinauna ang “ila/ilaha.” Mga pananglitan: “Gipang-embargo sa maestra ang mga lastiko nila.”; “Lapad kaayo ang ila nga (ilang) maisan.”; “Luag kaayo ang ilaha nga (ilahang) nataran.” Mga pulingan ugbayon (objective pronouns). Giisip nga anaa sa “kahis” (matang o case) nga ugbayon kadtong mga pulingan nga gigamit aron ipahayag kinsa (o unsa) ang gipunting o maingong tagdawat sa usa ka aksiyon. Sama gihapon sa mga pulingan panghingalan ug panghupot, ang pulingan ugbayon magkalainlain ang porma sumala sa panawo ug kadaghanon. Aduna usab kiniy pinataas ug minubo/ linaktod nga dagway. Sa pang-usa nga porma, ang mga pulingan ugbayon mao kini: kanako/nako (sagunto ang kataposang silabol paglitok), kanimo/ nimo, ug kaniya/niya. Kini nga mga pulingan sagad ipahimutang ulahi sa punglihok nga kalambigit niini. Ang unang panawo nga “kanako” pinataas nga porma samtang ang “nako” maoy linaktod niini. Mga pananglitan: “Ihatag na ang imong gugma kanako.” / “Ihatag na kanako ang imong gugma.”; “Itunol nang martilyo nako.” / “Itunol nako nang martilyo.” (Para lang nako, morag mas ganahan ko sa “Itunol nako ang martilyo” sanglit mas klaro nga gipatunol ngadto sa nagsulti ang martilyo, samtang ang “Itunol nang martilyo nako” puydeng sabton nga ang gipatunol— ambot ngadto kang kinsa— mao ang martilyo nga iya sa nagsulti.) Ang ikaduhang panawo nga “kanimo” usahay laktoron nga “nimo”. Mga pananglitan: “Naay nagpadala kanimo og sulat.” / “Dawaton ba nimo ang akong gihanyag?” Ang “kaniya” ug ang linaktod niini nga “niya” maoy ikatulong panawo nga porma sa pang-usa nga pulingan ugbayon. Mga pananglitan: “Ayaw gyod kini ipahibalo kaniya.” / “Ipasa ngadto niya ang bola.” Ang mga pulingan ugbayon sa pangdaghang porma mao kini: kanato/nato, kanamo/namo, kaninyo/ninyo, ug kanila/nila. Sa pangdaghan nga unang panawo, kon ang tagdawat sa aksiyon mao ang nag-estorya ug iyang (mga) kaestorya maoy gamiton ang “kanato” ug linaktod niini nga “nato.” Mga pananglitan: “Maghulat lang ta sa ayuda nga itunol kanato.” / “Ayaw kahadlok sa bisan unsa nilang pagpanghulga nato.” Sa pikas bahin, kon ang tagdawat o gitumbok sa aksiyon mao ang nag-estorya ug iyang mga kauban apan walay labot ang kaestorya ang pangdaghan nga unang panawo nga pulingan ugbayon nga haom gamiton mao ang “kanamo” ug linaktod niini nga “namo.” Mga pananglitan: “Ihatag kanamo ang kalan-on sa matag adlaw.” / “Kon unsay inyong ihatag namo among kinasingkasing nga dawaton.” Sa pangdaghan nga ikaduhang panawo ang mga pulingan ugbayon mao ang “kaninyo” ug linaktod niini nga “ninyo”. Mga pananglitan: “Moabot ra kaninyo ang ayuda.” / “Hinaot nga dili motakboy ninyo ang bayrus.” Ang pangdaghan nga ikatulong panawo nga pulingan ugbayon mao ang “kanila” ug minubo niini nga “nila”. Mga pananglitan: “Mihasmag kanila ang dakong katalagman.” / “Natagamtaman nila ang gamayng kahamugaway.” Pipila ka pahinumdom. Gawas sa mga porma sa lainlaing matang sa pulingan pangtawo nga gikahisgotan na, duna usab pipila ka lahing porma nga mahimong gamiton (morag gaagad kini sa lugar diin naandan ang maong lahing mga porma). Pananglitan, ang mga pulingan ugbayon mahimong pulihan sa mosunod nga paagi. Ang pang-usa nga unang panawo nga “kanako” o “ako” mailisan og “sa ako/akoa.” Ang ikaduhang panawo nga “kanimo” o “nimo” puydeng pulihan og “sa imo/ imoha”. Ang ikatulong panawo nga “kaniya” o “niya” mailisdan og “sa iya/iyaha”. Sa pikas bahin ang pangdaghan nga unang panawo nga “nato” puydeng pulihan og “sa ato/atoa” ug ang “namo”, sa “sa amo/amoa”. Ang ikaduhang panawo nga “ninyo” mahimong ilisdan og “sa inyo/inyoha”, samtang ang ikatulong panawo nga “nila” mailisan og “sa ila/ilaha.” Anaa usab ang linaktod nga pulingan nga “tika” o “taka”. Kini sagad nga gamiton imbes sa “ko ikaw” o “nako ka”. Pananglitan: “Gihigugma ko ikaw.” “Gihigugma tika/taka.”; “Sumbagon nako ka.” “Sumbagon tika/taka.” Ang “tika/taka” naa say pangdaghan nga katugbang, ang “tamo”. Pananglitan: “Ipadakop ko kamo sa polis.” “Ipadakop tamo sa polis.”; “Taralon ko kamo sa hukmanan.” “Taralon tamo sa hukmanan.” Mamatikdan pod nga ang klasipikasyon sa matang sa pulingan maingon nga wala magdepende sa pulingan mismo kon dili sa giunsa kini paggamit. Partikular kining makita sa mga pulingan nga “nako”, “nimo”, “niya”, “nato”, “namo”, “ninyo” ug “nila” nga mahimong mahulog sa kahis nga panghupot o sa kahis nga ugbayon depende sa paggamit niini dinha sa partikular nga kapahayag. Usa pa gayod ka hiyas sa pulingan nga Binisaya mao nga wala kiniy gipihig nga luhin o gender. Partikular nga pananglitan niini mao ang “siya”, “iya” ug “niya” nga parehong magamit alang sa lalaki ug babaye. Lahi kini sa Iningles diin adunay “he/him/his” para lang sa lalaki ug “she/her/hers” alang ra sab sa babaye. Ang mga Pulingan Pandayagon (Demonstrative Pronouns) ANG pulingan pandayagon gamiton isip hulip sa pungan nga dili tawo ang gipasabot— mao nga gitawag usab kini nga pulingan dili-pangtawo ( impersonal pronoun). Sama sa pulingan pangtawo, aduna usab kini kahis nga panghingalan, panghupot ug ugbayon. Samtang wala kini dagway sa lain-laing panawo, duna kiniy kalainan sa porma agad sa gilay-on sa gihisgotan o gitumbok gikan sa nag-estorya. Mga pananglitan sa paggamit sa mga pulingan pandayagon nga panghingalan Kini/kani/ni (duol sa nag-estorya ang gihisgotan/gitumbok): “Kini/kani ang regalo gikan sa among anak nga tua sa Uropa.” “Regalo ni gikan sa among anak nga tua sa Uropa.” Kana/na (layo sa nag-estorya ug duol sa kaestorya ang gihisgotan/gitumbok): “Sakto gyod ang imong gisulti bahin kang Digoy. Kana ang hinungdan nganong dili ko ganahan niya.” “Mao na ang rason nga dili ko ganahan niya.” Kadto/kato/to (parehong layo sa nag-estorya ug kaestorya ang gihisgotan/gitumbok): “Dinha man goy halas nagbabag sa dalan. Kadto/kato ang rason nganong wala ko kalahos nganhi sa inyoha.” “Mao to ang nakababag sa akong pag-anhi.” Mga pananglitan sa paggamit sa mga pulingan pandayagon nga panghupot Niini/niani/ini/ani (duol sa nag-estorya ang gihisgotan/ gitumbok): “Hasol pod magbuhi og de-rasa nga iro, uy. Pagkaon pa lang niini/niani/ini/ani, dako na og gasto.” Niana/ana (layo sa nag-estorya ug duol sa kaestorya ang gihisgotan/gitumbok): “Haskang sosyala sa inyong awto ba. Tingali ang mga piyesa sab niana/ana, sosyal pod og presyo, no?” Niadto/adto (parehong layo sa nag-estorya ug kaestorya ang gihisgotan/gitumbok): “Nakakita ka ba sa imported nga teksas nga hiniktan ni Engineer Eugene? Hasta kuno bahog niadto/adto kay imported sab.” Mga pananglitan sa paggamit sa mga pulingan pandayagon nga ugbayon Nganhi/dinhi (duol sa nag-estorya ang gihisgotan/gitumbok): “Nia na mi ron nagpuyo sa Malaybalay. Ipadala lang nganhi ang imong sinugatan sa akoa. Nia ra man mi permanente dinhi.” Nganha/diha/dinha (layo sa nag-estorya ug duol sa kaestorya ang gihisgotan/gitumbok): “Naa na man mo namuyo sa asyenda, di ba? Ipahatod lang unya nako nganha/diha/dinha ang bayad sa akong utang nimo.” Ngadto/didto (parehong layo sa nag-estorya ug kaestorya ang gihisgotan/gitumbok): “Nindot baya kuno ang bag-ong resort sa may Kapatagan. Manglaag unya ta ngadto/didto, ha?” Gamayng Paagpas SAMTANG pormal nga gilahi-lahi ang mga pulingan pangtawo (nga gamiton para sa tawo) ug mga pulingan pandayagon (o dilipangtawo, nga gamiton para sa mga butang gawas sa tawo), sa aktuwal nga paggamit— ilabi na sa pagsulti— dunay mga higayon usahay diin dili tamdon ang maong pagkalahi-lahi. Buot ipasabot, dunay mga higayon nga ang pulingan pangtawo gamiton alang sa butang nga dili tawo ug dunay mga higayon nga ang pulingan pandayagon gamiton alang sa tawo. Basaha kining mosunod nga mga kapahayag: “Gipangita ni Jaime ang iyang anak nga si Jonathan. Ug dihang nakita niya kini, iyang gihatag ngadto niini ang pinalit nga dulaan.” Sa ikaduhang kapahayag niini nga pananglitan, ang “kini” ug “niini” nagtumbok kang Jonathan nga anak ni Jaime nga dayag na lang usa ka tawo. Pero ang maong mga pulingan pandayagon (o dili-pangtawo) maoy gigamit aron malikayan ang kalibog sa naminaw o nagbasa. Kon gamiton man god ang mga pulingan pangtawo, ingon niini ang kapahayag ug malibog ka kon kinsay nakakita/nakita ug naghatag/gihatagan: “Ug dihang nakita niya siya, iyang gihatag ngadto kaniya ang pinalit nga dulaan.” Sa pikas bahin, basaha kining mosunod: “Tabangi ko ninyog alsa aning aparador, kay bug-at man god siya.” Niini nga kapahayag, ang pulingan pangtawo nga “siya” nagtumbok sa aparador (nga klarong dili tawo). Mahimo ra god nga mao untay gamiton ang pulingan pandayagon nga “kini/ni” (“…kay bug-at man god ni”), pero maingon nga sa inadlaw-adlawng panagkabildo karong panahona nahimo na nga okey ra ang paggamit sa pulingan pangtawo imbes sa mas husto nga pulingan pandayagon. (KATAPOSAN)

Images:

© PressReader. All rights reserved.