Publication:

Bisaya - 2021-05-01

Data:

LUCY

Cover Story

Ni Manu Avenido

NAHULOG ka sa may gitas-ong katorse ka metros gikan sa usa ka kahoy, maoy kalkulasyon ni John W. Kappelman, usa ka propesor sa antropolohiya ug nag-unang awtor sa bag-ong pagtuon karon kabahin nimo— ikaw nga labing bantogan sa tanang nakaykayang posil sa hominin sa tibuok kalibotan. Kon nakurat ka sa kalit nga pagtunga sa usa ka sawa taliwala sa imong paghinuktok usa ka udtong tutok ibabaw sa maong kahoy o kon mitiurok ba kaha kay aksidenteng nakakaog makahilong prutas sa imong pagpanihapon, kana ang wala niya sa hingpit masayri. Apan segurado siya, kon ang mga sip-ak pa diha sa imong eskeleton ang pagabasehan, gipaluyohan sa ginasubayng mga sirkumstansiya, mao ang kamatuorang nahulog kang nagmata ug nasayod sa imong taliabot nga kamatayon. Paspas pa tingali sa pagkatagak sa usa ka bunga, nahagsak kang gauna ang mga tiil, hinungdan nganong adunay mga tipak sa bukog sa imong tikod, tuhod, batang, ug abaga. Tungod kay ang impak nakadumbol sa imong lawas diha sa imong pagkahagbong, nadugsak ang hinungdanong mga bahin sulod niini: kasingkasing, baga, atay, apdo, kidne, tinai. Tingali, isip kataposan nimong himungawong nga buhat— usa ka natural nga tawhanong mekanismo aron paglikay sa dakong peligro ug aron pagluwas sa kaugalingon— gitukod mo ang imong mga kamot nga miresulta hinuon sa pagkabusgak sa bukog sa imong mga bukton. Lagmit, wala ka masayod unsay angayng buhaton samtang paspas kang mitibugsok sa wanang sulod niadtong labing krusyal ug hagip-ot nga takna, gilubag mo na lang ang imong lawas padulong sa tuo maong mitugpa ka sa imong kilid nga nakapalumpag hinuon sa bukog sa imong liog ug nakapabahirig sa imong ulo. Kon dayon kang nabugtoan sa imong gininhawa o minglabay pa ba ang pipila ka minuto, oras, adlaw, o semana samtang nawagtangan ka sa panimuot kay nalusngoan sa imong kabukogan ug gabuy-od ka ubos sa kahoy hangtod milungtad ang mga buwan o basin katuigan, ug inanay kang gianod sa sulog sa miapaw nga sapa paingon sa kataposan nimong kinaiyanhong pahulayan, ang siyentipikanong pagbanabana ra gyod ni Prop. Kappelman ang bugtong niyang madalit. Hinuon, wala nay pulos ang pagtino niini kay kining mga aspeto sa takna o panahon wala pa man sa inyong mga kaliwat kaniadto. Dangtag 3.2 ka milyon ka tuig ang minglabay human sa imong pagkahagbong sa kahoy, nakaykayan niadtong 1974 ni Donald Johanson nga usa ka palyoantropolohista ug kaubanan ang napreserbang ubang parte sa imong eskeleton (gimarkahag AL 288-1) didto sa Hadar, usa ka balangay nga sakop sa Awash Valley, sa nasod sa Ethiopia. Kay mokabat ka sa 40 porsento sa pagka kompleto maong giisip kang labing bug-on nga representasyon sa imong espesis. Gianggaan ka nilag “Lucy” nga kinutlo gikan sa usa ka sikat kaniadtong kanta sa bandang Beatles nga kanunay nilang ginapatokar samtang gapangubkob, apan sa Ethiopia mismo, ginatawag ka nilag “Dinkinesh” nga nagkahulogag “ikaw makahingangha.” Ug karon, kapin sa kuwarenta ka tuig sukad ka naugkat, gisuwayan ni Prop. Kappelman ang pagsumpay-sumpay sa tanang nakaplagang tipik sa kamatuoran diha sa imong kabukogan aron iasoy sa tibuok kalibotan ang tinuod nga hinungdan sa imong kamatayon— ikaw nga usa sa labing unang gigikanan namong modernong katawhan— kay matod pa niya, diha daw sa pagpakasayod ug pagsabot sa imong kamatayon, ikaw nahimong buhi. Apan, ibutang lang namo nga nahisabtan gayod ni Prop. Kappelman ang hinungdan sa imong kamatayon kay bisan kapin sa tulo ka milyon ka tuig na ang minglabay human ka nahagbong sa maong kahoy (kon sa maong hinungdan man gayod kaha ka namatay)— nasuta pa man gani niya ug sa iyang kaubanan ang imong pangedaron nga sa ilang ekspertong pagbanabana anaa ka na daw sa 15 o 16 ka tuig— posible ba pod kahang masubay niya ang kasugiran sa imong kinabuhi, ang kasaysayan sa imong eksistensiya? Kon nabuhi ka diha sa pandayan sa iyang imahinasyon bunga sa lawom niyang panukiduki kabahin sa imong kamatayon, unsa pa kaha ang ubang mga detalye sa imong kinabuhi ug pagpakabuhi ang posible niyang mapasabot namo sa tinguhang makatubag kini sa nagkadaiyang pangutana mahitungod sa among eksistensiya niining modernong kalibotan? Lagmit nakatabang sa pagpakisayod ni Prop. Kappelman sa sugilanon sa imong pagpakabuhi ang pag-ila ug pagsusi sa pisikal nga ebidensiya (diha sa imong posil) giniyahan sa pisika, kemika, ug bayolohiya. Kay kon ang rekord pa sa imong mga ngipon, bagulbagol, ug bukog ang pasikaran, hamtong na daw ka bisan sa imong linghod nga pangedaron ug bisag aduna ka lay gitas-on (o gimub-on) nga lapas gamay sa usa ka metro ug motimbang ka lang sa 27.2 ka kilos. Amo kang giisip nga maoy taytayang gadugtong namong mga homo ug sa mga tsimpanse— kon asa ka man mas duol nga matang sa duha, kana hangtod karon maoy hinungdan gihapon sa among mga siyentipikanong panagdebate ug pakigsusi. Sama sa gorilya ug sa tsimpanse, ikaw nga nahan-ay sa espesing gitawag namong mga eksperto og Australopithecus afarensis may gamay lang nga utok, pislat og ilong, lapad ang apapangig maong yakmo, gaigdal ang atubangang bahin sa bagulbagol sa may kilayan, nalukop sa buhok ang tibuok lawas, ug may tag-as nga pangasway ug kurbadong mga kamot nga haom sa pagkapyot ug pagkatkat. Apan daghan gihapon namong mga palyoantropolohista, lakip na nako, ang andam molalis nga mas rasonableng ipinig kamong imong mga kaliwat duol sa pamilya sa mga homo diin nahilangkob kaming mga modernong tawo. Tul-id kang makatindog gamit imong mga tiil (ang baypedalismo giisip namong labing kusgang kapasikarang mibuwag nimo sa pamilya sa mga unggoy), imong mga batiis ug bat-ang mayong sa amoa, nga kon ugaling makit-an kang magbarog o maglakaw sa layong unahan, ang imong bayhon maalaan gayod nga iya sa usa ka homo. Bisag nasuheto ug naanad ka sa pagkatkat sa mga kahoy, gituohang mas nahigalam ka na sa pagbarog ug paglakaw. Maong dili namo malikayan karon ang pagpangagpas nga basin bayag nahagbong ka sa maong kahoy kay anam-anam nimong nahikalimtan ang imong kaigmat sa pagkatkat epekto sa gapadayong ebolusyon sa inyong kaliwatan niadtong panahona. Hangtod karon, wala pa gihapon mahiusa kaming mga eksperto sa among paghukom kon mas duol ba ka ug ang imong espesis sa mga tsimpanse o kanamong mga homo. Ang dili malalis hinuon, kon ang natad pa sa palyontolohiya ug antropolohiya ang among saligan, mao ang kamatuorang usa kamo sa mga sanga sa kinalayoan ug kinakaraanang gigikanan namong modernong katawhan. Apan lagi, balikan ko ang nahiunang pangutana: sa unsa man gyod kahang pamaaging nahisabtan ni Prop. Kappelman ang imong pagpakabuhi diha sa imong kamatayon? Una sa tanan, nahilakip ba kaha sa proseso sa iyang pagsumpay-sumpay sa tanang tipik sa kamatuoran diha sa imong kabukogan ang mahitungod sa tinuod nga hinungdan nganong mikanaog gikan sa mga punoan ang nahiuna nimong kaliwatan? Nakita ba kaha niya diha sa imong eskeleton ang ebidensiya nganong nakahukom sila kaniadto sa pagsuway og tamak sa yuta? Gibiyaan nila ang naandang puluy-anan ibabaw sa kahoy, sa landong sa bagang mga sanga ug dahon, nga sulod sa daghang katuigan nahimo na nilang dangpanan batok sa hulga sa ihalas nga kahayopang galibod-suroy ug gahari sa patag. May usa ka teyoryang nagaingon nga basin anam-anam nga mibukagkag kaniadto ang kayutaan sa sabana sa Hadar maong nangalihang ang espasyo tali sa mga kahoy sa kalasangan. Ug aron dili magutman diha sa pagkakulang sa makaong mga prutas (kuyaw nga kini mamahimong hinungdan hinuon sa pagkapapas sa ilang kaliwat ning kalibotan), napugos sila pagtadlas latas sa utlanan sa ilang teritoryo, daw usa ka panon sa primitibong mga kongkistador, aron sa pagpangaplag og bag-ong matang sa pagkaon. Si kinsay gaingon nga ang mga Portugis ang labing unang mga eksplorador ug kongkistador ning kalibotan? Wala ba sila masayod nga ang gibuhat nga pagkanaog sa kahoy ug pagtamak sa yuta sa nahiuna nimong kaliwatan mas labing karaang matang pa sa tanang pagpangaplag ug kongkistang nakagis sa bagulbagol sa kasaysayan? Kay kon ang giisip sa mga historyador nga sagad ug dayag nga motibo sa mga medibal nga eksplorasyon, pananglitan ang Uropanhong Krusada— gawas sa pagpalapad sa ilang kolonya ug sa pagpakatap sa Kristiyanismo— mao ang pagpangita ug pag-angkon sa nagkadaiyang lamas, utanon, ug prutas, lakip netibong mga produkto sama sa seda ug porselana, sa lagyong langyawng mga lugar, dili ba may pagkasusama ra sad ang maong hinungdan sa karaang kaliwatan kon nganong nahitamak sila sa yuta? Kini nagpamatuod lang nga ang pundamental ug lumadnong hinungdang gatukmod sa nahiunang kaliwatan namong katawhan aron sa pagpangaplag nagsugod diay diha sa kagutom— sa natural nga tinguhang mabuhi. Kay dili ba ang pagpangaplag og mga eksotik nga lamas ang tumong man lang unta kaniadto sa Italyanong si Columbus maong milawig siya gikan sa Espanya, tabok sa lapad nga kalawran, padulong sa kontinente sa Asya, nga sulagmang nadiskobrehan hinuon niya ang kontinenteng iyang gibunyagag Bag-ong Amerika? Ug tuod man, nakat-on silang imong karaang kaliwatan hangtod nahigalam sa pagkaon dili lang mga prutas kondi lakip mga sagbot, dahon, liso, ug gamot, mga insekto ug ubang gagmayng mga mananap sama sa tiki, ug maskin man gani mga itlog sa langgam ug sa buaya. Apan, sama sa kasagaran sa mga kongkista diha sa kasaysayan sa tawo, dugoon sad ang maong tahas nila aron tadlason ug angkonon ang teritoryo sa patag. Kay giisip nga mga pagkaon, daghan nila ang wala makaikyas sa pagkugom ug pagtukob niadtong bangis nga mga mananap— mga leyon, tigre, lepardo, buaya, ug uban pang mga manunukob nga tatawng mas kusgan, mas abtik, mas pintas, mas tuso. Gani, hangtod sa henerasyon sa imong kaugalingong kaliwatan, kining busawan ug hangol nga mga mangtas padayon baya gihapong nagabahad ninyo kaniadto. Maong bisan pa man og anam-anam na kamong naanad sa paglakaw, nakakaplag og bag-ong matang sa mga pagkaon diha sa patag, ug napalapdan ninyo ang inyong teritoryo, mobalik gihapon kamo usahay pagkatkat ibabaw sa mga kahoyng inyong sangtuwaryo aron padayong mabuhing luwas batok sa mga kuyamoy ug bangkilang mga kaaway. Masuhid ba pod kaha ni Prop. Kappelman kon hain sa nahiuna ninyong henerasyon ang misugod paggamit og bato isip hinagiban batok sa mga manunukob? O basin ba kaha ang inyong espesis ang unang nakakaplag sa maong paagi pagdepensa sa kaugalingon aron padayon sa pagpakabuhing gawasnon ug luwas ubos sa kahoy? Kay diha man gani toy duha ka bukog sa usa ka primitibong mananap nga napreserbar sa posil sulod sa 3.4 ka milyon ka tuig nga nakaykayan didto pod mismo sa Ethiopia. May mga tipak ug buak ang maong mga bukog timailhang nadukdokan gamit ang usa ka bug-at nga butang sama lagi sa bato. Hinuon, pagpasabot pa sa ubang mga eksperto nga basin niadtong mga panahona misuway na mog kaon sa mga salin nga unod ug supsop sa uyok gikan sa bukog niadtong nabiktimang mga hayop. Human mabusog ang mga manunukob, biyaan nila ang nagguhay-guhay nga lawas sa biktima, ug kamo dayon ang makigtigi sa mga buwitre aron mosunod sa pagpahimulos sa nahabiling kaunoran. Tinuod gayod tingali kini. Kay di ba, kon buot hunahunaon, diha sa labing kuyaw ug kritikal nga mga kahigayonan diin nabalhog ang kaugalingong kinabuhi sa dakong peligro, basin napabuhagay ninyo ang tinagoang kaisog, ang inyong tinipigang hayopnong katuso ug kamangtas? Kay bisan gamay lang ang inyong utok, wala man tingali mo hikawi sa kabatid nga mapanalipdan ang inyong kinabuhi batok nilang mga manunukob. Labaw na gyod niadtong primitibong espesis sa hayena nga gitawag namong mga siyentipiko og Pachycrocuta. Sa unsa pod kahang wala damhang sirkumstansiya ang nakapaagni ninyo aron sa kataposan mosukol batok niadtong mga tuso ug madagmalong higanteng hayena? Tungod sa ilang gidak-ong susama sa leyon, posibleng matukob sa ilang baba ang tibuok ulo sa usa ka hominid o maskin man gani sa usa ka hominin sama ninyo. Mao man gani, dili malikayan nga mosantop sa among hunahuna karon (gipaluyohan lagi sa maong sirkumstansiya) nga basin baya dihay usa, o duha, o daghan pang membro sa inyong pundok ang nabiktima sa mga Pachycrocuta. Lagmit adunay usa ka higayong talisawop na ang Adlaw nga nalibang ka ilawom sa kahoy samtang malinawong gapanghagpat ug gausap-usap og mga dahon, nabatian mo ang hinay apan tagming nga agik-ik sa layong unahan. Namatikdan nimong dihay kasikas sa kalibonan samtang nangawalis ang tag-as nga mga sagbot hangtod nga anamanam nga nagkakusog ug mas mitagming pa sa imong pandungog ang maong agik-ik. Nahaundang ka tunga-tunga sa imong pag-utong kay imong nabatyagan ang nagkaduol nga peligro, ug sa tumang kapaspas mikapyot ka sa sanga sa kahoy samtang nagsinggit agig pahibalo sa imong kaubanan. Nanagan sila padulong nimo, galumba og katkat sa ubang mga punoan, ug hingpit nga nabulit ang tibuok lasang sa lanog ninyong suliyaw nga mibugaw sa mga langgam nga namatog ibabaw sa kakahoyan. Apan, ulahi na ang tanan alang sa usa ka kauban ninyo nga tungod tingali sa katiguwangon ug gibug-aton, wala makadaog sa iyang lawas maong galisod og saka sa kahoy. Nasakmit siya sa usa sa mga hayenang hugot nga nagpaak sa tuo niyang batiis, kusganong gibitad sa babang gatangag, hangtod nga wala siya kaantos ug nahiplos gyod siya sa pagkakapyot sa sanga. Dayon siyang gitapuk-an sa ubang gutom nga hayena ug tagsa-tagsa silag paak, kunis, ug labnit sa iyang kaunoran (aduna tingaliy duha nila ang agresibong gatangag nga gainilogay ug gabinirahay sa naputol niyang kasway) hangtod nga naguhay-guhay ang iyang lawas. Kinsa ang maong alaot nga biktima? Basin imong inahan, o imong apohan, o usa ba kaha sa labing tigulang sa inyong pundok. Hingpit nang natukob sa kangitngit ang kaulahiang kahayag sa kahaponon ug namalik na sa pagbatog sa mga sanga ang kalanggaman sa dihang mingbiya ang tampalasang mga manunukob nga sa imong pandungog mas mitagming pa ang sinalbahis ug bugalbugalong agik-ik. Makakuryosong ideya karon alang namo kon nasuta ba pod kaha ni Prop. Kappelman ang posibilidad nga dihay likidong midagayday gikan sa imong mga mata samtang gasud-ong ka sa nahabiling bahin sa lawas sa inyong kauban— ang mga gusok milugwa ug ang mga tinai gakatag— nga niadtong puntoha ra nimo natinong walay lain diay kondi ang imong inahan. Ingon sa gibisbisan sa maong likido ang mga binhi sa kalagot ug pagpanimalos nga kalit miturok sa imong dughan. Among siyentipikanong pagbanabana karon nga kadtong gibati nimong kalagot batok sa mga hayena ug kadtong laraw nimong panimaslan ang kamatayon sa imong inahan tingali kabahin kadto sa kinakaraanang sinugdanan sa tawhanong tinguhang masuhid ang hustisya ug maangkon ang kaangayan. Posible gayod tingali kini kay teyorya pa nilang mga sikolohistang nagpokus sa tawhanong ebolusyon, una man gani dawng nadebelop sa unang mga kaliwatan sa tawo ang lainlaing emosyon sama sa kaluoy, puangod, ug kalagot kaysa pagangkon ug pagpalambo sa ilang salabotan ug kaalam. Ug kon ang tawhanong emosyon man lang ang hisgotan, diha gani dawy espesis sa karaang mga hominin nga nabuhi mga tulo ka milyon na ka tuig ang minglabay ang nakakulit og dagway sa bata gamit ang hamis nga mga bato. Kanunay dawng ginadala-dala sa mga hamtong nila bisan asa sila padulong ang maong mga kinulit aron paghandom sa ilang mga anak. Hinay-hinay ba kaha kang mikanaog gikan sa kahoy pagmata nimo sa misunod nga adlaw aron pagwalis sa mga sagbot diin maampingong gitipigan sa imong inahan ang duha ka batong may dagway sa mga bata— ang usa alang nimo ug ang usa alang sa maguwang nimong lalaki? Hain na gyod kaha ang imong igsoong napalagpot isip lalaking alpa sa inyong pundok pipila na ka takdol ang minglabay? Duda tingali nimo nga basin padayon gihapon kining nagbantay-suroy sa hilit nga mga bahin sa sabana kay kini man ang naandan niyang buhaton isip inyong lider kaniadto. Lagmit tungod sa iyang pagkahanaw maong ubay-ubay na pod nga manunukob sama lagi adtong tampalasang mga Pachycrocuta ang nangadasig hinuon aron sa pag-atake sa inyong pundok nga karon gipangulohan nag tatawng mas gamay ug kulang sa kaagresibo apan mas utokan baya nga lalaking alpa kaysa imong maguwang. Gikahadlokan apan ginasunod kaniadto ninyong tanan ang imong maguwang tungod sa iyang gidak-on nga yano rang makadominar ug makahurat sa tanang membro sa inyong grupo, lakip man gani nimo, labaw na gyod niadtong mas gamay ug mas huyang pa niya. Usa na lagi nila kining bag-ong lalaking alpa ninyo nga kahinumdomang magpunay lag panghinguto ug pagpangalot sa bukubuko sa ubang mga lalaking membro. Wala mamatikdi sa imong maguwang kaniadto nga hilom na diayng nagtukod og alyansa ang maong surambaw diha sa simple niyang pagpanghinguto ug galaraw na kinig daw usa ka matang sa primitibong kudeta kauban ang iyang nahimong mga kaalyado aron mapalagpot ang imong igsoon sa iyang puwesto. Kadtong kaikag nga gatukmod nilang Napoleon Bonaparte ug Fidel Castro sa tagong pakig-alyansa sa uban aron magun-ob ang gahom ug matangtang sa posisyon ang namuno kaniadto sa tagsatagsa nila ka nasod, sa among tan-aw, dako ang purohan nga naggikan pa kadto sa inyong kaliwatan (o sa mas nahiuna pa ba kaha ninyong karaang kaliwatan?) ug pinaagi sa taas ug dumalayong proseso sa ebolusyon sulod sa mga henerasyong lisod nang sukdon, napasa-pasa kadto paingon dinhi namong mga modernong tawo. Nahitabo ang maong hayopnong kudeta nga hayang nakapalagpot sa imong maguwang sa iyang pagka alpa usa niana ka igang ug naglingiting ang Adlaw nga walay sama kabughaw ang langit. Gikan tingali kamo nangitag mga itlog sa buaya sa dihang giatake ug gihagit ang imong igsoon. Naabtan ninyong gakupot og dakong sanga sa kahoy ang mabudhion ninyong kauban ug iya kining giwarawara sa kahanginan dayon mahagitong gatudlo-tudlo sa inyong alpang gapahulay man lang unta ibabaw sa kahoy. Kusog nga nagpaninggit ang manunulong samtang galibotlibot sa kahoy ug padayon gihapong gaisa-isa sa dakong sanga. Tungod kay wala tingali kaantos ug gisamokan sa hilabihan, miambak ang inyong alpa gikan sa iyang punoan. Kalit nahiundang ang mabudhion sa iyang pagsininggit ug pagtuyok-tuyok. Ingon sa mihari ang mainitong kahilom sa dihang lawom nga nagkatinutokay ang duha ka lalaki. Dayon, nadungog ninyo ang pagpangusmo sa inyong alpa kay tingali naaninag niya ang kahadlok diha sa mga mata sa iyang maghahagit. Giilog niya ang sanga gikan sa mabudhion nga takulahawng mikaging sa hilom ug gibalibag niya kini palayo. Agig pamatuod sa iyang gahom ug dominasyon, gipikhan sa inyong alpa ang iyang maghahagit nga nakapaping-it niini sa tumang kasakit. Sa dihang mitalikod kini aron unta pagbalik og katkat sa kahoy, tiwason ang nabaldang pagpahulay sa kaudtohon, usa ka kusog nga hampak sa iyang ulo gamit ang dakong sanga nga gibalibag kaganiha ang nakapawingig niya. Nahagba ang inyong alpa. Naputos sa hilabihang kabanha ang tibuok lasang— kon ipahimutang sa konteksto namong mga modernong tawo, tingali ang lasang nasusamag usa ka koliseyum o usa ka arena diin makabungol ang abiba ug sininggitay sa mananawayng mga saksi sa pinatyanay sa mga gladyador o sa sinukmagay sa mga boksidor o sa binugnoay sa mga resler— samtang gitabangan og kulata, patid, layog, paak, bitad ang inyong alpa sa ubang kalalakin-ang nadani sa maong alyansa ug eskema tungod lang kay kanunayng hingutan ug hapuhapon ang ilang likod niining pagamay-gamay ug pahuyang-huyang apan hilabihan diay katuso ninyong kauban. Kining bag-o ninyong lalaking alpa nga mitisok sa iyang binhi sulod sa imong tagoangkan pipila ka takdol na ang minglabay hinungdan sa inanayng pagburot sa imong tiyan. Walay timailhan diha sa imong kabukogan nga makatug-an kang Prop. Kappelman ug maskin man gani sa ubang mga eksperto (kini usa ka haypotesis lang nako hinuon) nga miagi na diay kag panganak sa wala pa ka mahulog sa maong kahoy ug namatay. Labaw na tingaling wala mosantop sa ilang hunahuna ang posibilidad nga ang paghimugso nimo sa imong anak basin kadto ang sinugdanan sa katumanan sa usa ka bugat nga silot sa kaliwatan ninyong kababayen-ang napasapasa ug napanunod latas sa katuigang lisod nang iphon. Kining natural nga proseso sa pagpasanay nga, kon buot hunahunaon, usa man unta ka gasa sa Kinaiyahan, giisip hinuon tingali nimo niadtong tungora nga usa ka dakong tunglo sa imong pagka babaye human nimo masagubang ang makahingutas ug mapig-ot nga matang sa kasakit. Kon nganong ikaw man sa kaliwatan sa kababayen-an ang kinaunhang nakasinati sa maong tunglo o silot ba kaha (kay diha baya poy ubang mga babayeng sakop sa inyong pundok ang napabuntisan sad sa inyong alpa ug nanganak nga layo ra sa kasakit ug peligro, pananglitan kadtong imong suod nga abyan nga kon ang konsepto sa panaghigalaay ikadapat pa lang sa inyong kinabuhi kaniadto, maisip namong suod nimong higala), kining kabahin sa imong kinabuhi angayang ilakip sad ni Prop. Kappelman sa iyang intensibong panukiduki kay basin baya aduna kiniy koneksiyon sa matuod nga hinungdan sa imong kamatayon. Maong balikan ta kadtong pipila ka adlaw human ang pag-atake sa tampalasang mga hayena ug sa pagpataytukob nila sa imong inahan. Naputos pa tingali gihapon sa kabalaka ug kahadlok ang imong kaubanan, lakip man gani sa inyong huyang nga lalaking alpa, kay sagad ninyo wala man mokanaog sa mga punoan aron unta sa pagpangitag pagkaon sa patag bisan pa man og nagkanihit na ang makaong mga prutas diha sa gipuy-an ninyong kakahoyan (ang inyong alpa ra ba isip inyong lider ang adunay dakong bentaha sa pagpahimulos sa maong mga bunga). Makalahutay ra man unta ka sa tumang kagutom bahala nag mapasmo kon wala pa lang gyod ka gasabak niadtong panahona. Kinahanglan na nimong mokanaog sa kahoy aron pagpangaplag og pagkaon ngadto sa ubang dapit sa sabana. Usa ka gabiing lunod ang Buwan ug gadagtom ang aping sa langit, hinay-hinay kang mikanaog sa punoan samtang nahinanok ang imong kaubanan, ug gisubay mo ang naandang agianan padulong sa baybay sa lanaw, nanghinaot nga adunay maabtang mga itlog sa buaya o di ba kaha sa halo. Mabinantayon ka sa imong paglakaw kay kuyaw og makasugat hinuon kag ihalas nga manunukob nga, sama nimo, gapangita sag pagkaon sa kagabhion. Bugtong huni lang sa gainusarang langgam (lagmit karaang espesis sa ngiwngiw?) ang gapangaskas sa tumang kahilom sa tibuok palibot. Dihay pupanagsang mga kilat nga mikawras sa gadulom nga langit, gahatag og diyotang lagpak sa kahayag. Wala ka pa gani hingpit nga giluwa sa lasang, naundang ka na sa imong paglakaw. Takulahaw dihay sulaw nga kahayag— makabuta nga matang sa kahayag— nga naggikan sa usa ka lapad ug lingin nga butang, susama anang takdol nga Buwan. Tingali nahibulong ka o di ba kaha nahingangha sa maong katingalahang talan-awon kay basin bayag gatuo kang nahagbong o di ba kaha mikanaog ang Buwan gikan sa langit maong hilabihan kaduol niining galutaw sa kahanginan sa imong ulohan. Ang gakitap-kitap palibot sa maong hayag nga butang gialaan mo tingaling mabulokong mga bituon niadtong tungora. Wala seguro nimo mabantayi ang pag-abot sa inyong lalaking alpa, kauban ang suod nimong higala ug pipila ka membro sa inyong pundok, diha sa imong nahimutangan kay mikaging man ka sa imong gitindogan, hinay-hinay nimong gibuka imong mga mata samtang gahangad aron tutokan bisag makasilaw ang kahayag gikan sa gituohan mong takdol nga Buwan. Nakuryoso ba kaha sila sa maong kahayag hinungdan nga nakalimtan nila ang kahadlok diha sa ilang mga dughan ug nakahukom sila sa kataposan nga mokanaog sa ilang mga punoan aron tultolon kon diin ang iyang gigikanan, nga takulahaw hinuong naabtan ka nila ubos sa maong lapad ug lingin nga butang nga gabanwag sa iyang walay tumbas nga kahayag paingon nimo? Ug diha sa makalipong nga kalamdag, naaninaw nimo ang usa ka bayhon nga inanayng mipatighulog sa wanang gikan sa maong takdol nga Buwan hangtod nga anamanam kining nagkaduol sa imong gibarogan. Mihari ang daw makabungol nga kahilom samtang ang maong bayhon, bisan dili tin-aw alang nimo ang iyang panagway tungod sa sobrang kahayag, anaa na gyod galutaw sa imong ulohan. Unsa kahay misantop sa imong hunahuna sa dihang nakita mong giisa sa maong linalang ang iyang kamot ug mitudlo kini nimo kay hinay-hinay pod baya kang miisa sa imong kamot hangtod nga nagkadikit sa hingpit ang isigkatumoy sa inyong tudlo? Nahiuknol tingali sa ilang nahimutangan ang imong kaubanan, labaw na ang inyong lalaking alpa, nga nakasaksi sa tibuok panghitabo kay sa panagbuwag sa inyong isigkatudlo, midiretso ra ba ang kamot sa maong linalang paingon sa imong tiyan aron sa paghikap niini. Kalit midahunog ang usa ka kusog nga dugdog nga nianang puntoha lagmit gikatapahan ninyong lanog nga tingog kadto gikan sa maong linalang— lisod tukibon ang kahulogan kay bag-o ug langyaw kini sa inyong pandungog. Nabati nimong mipatid ang bata sulod sa imong tiyan. Dayon, dihay liti nga hilabihang nakapaka, ug nakurat mong tanan sa anam-anam nga pagdilaab sa usa ka libon sa may unahan. Gisuyop sa takdol nga Buwan ang linalang uban ang banaw sa kahayag, ug human sa pipila ninyo ka pagpamilok misutoy kini padulong sa langit hangtod nga nahanaw. Giduol ninyo ug gialirongan ang gadilaab nga libon nga niadtong tungora gahatag ninyog usa ka bag-ong matang sa kainit. Misuway ang lalaki ninyong alpa sa paghikap sa kalayo ug dihadiha napaso siya niini. Hilabihan ang iyang pagtiyabaw ug gasinggit nga midagan palayo. Sa pagkapalong sa kalayong miugdaw sa maong libon, mibukot pagbalik ang tumang kangitngit sa palibot. Ug taliwala sa kangitngit ug huni sa usa ka ngiwngiw, gikahibudngan mo tingali ang kalit nga pag-agumod daw hangos sa kinatiguwangang lalaking membro sa inyong pundok kinsa buot mokab-ot kanimo. Gipataliwad-an ka nilang tanan ug nabati nimo ang nagkakusog nga kuros sa hinangos nga pag-agumod gikan sa imong mga kaliwat samtang silang tanan miisa sa ilang mga kamot, buot mokab-ot, mohikap, mohapuhap nimo atol niadtong usa ka primitibong ritwal sa pagtuboy sa labing unang babayeng alpa— kadtong talagsaong seremonyas nga tatawng nalumsan ug napapas na diha sa banagbanag sa panumdoman niining modernong kalibotan. Sama tingali sa paghikalimot sa kalibotan kon giunsa ninyo pagsimba ang Adlaw, ang Buwan, ug ang Kabituonan, ang Dugdog ug Kilat, ang Sapa ug Lanaw, ang Bungtod ug Lasang, ug ubang mga elemento sa Kinaiyahan nga gituohan ninyong mga manipestasyon niadtong linalang nga miduaw ninyo usa ka gabiing nagpangaplag kag pagkaon. Gani, anaa kamong tanan— gipangulohan nimo, daw usa ka babaylan— ibabaw sa inyong mga punoan gaatubang sa layong kapunawpunawan agig pagmanggad sa Adlaw nga hapit na mosubang niadtong buntaga sa dihang adunay usa ka saag nga hayena nga kalit mitunga sa lasang. Mibalik tingali pagputos sa inyong mga dughan kadtong kahadlok kay nakita pa man gani ninyo ang maong madagmalong hayena nga buot mokatkat, gapangawras sa lawas sa kahoy diin ikaw ug pipila sa imong mga kauban gatungtong ibabaw sa mga sanga. Ang hait niining mga bangkil gabahad og usa ka bangis ug linuog nga kamatayon. Apan, alang seguro nimo wala nay luna sa kahadlok ug katalaw diha sa imong dughan, wala nay pulos ang panglupig nilang mga manunukob, kay giisip mo pa man gani kining maoy tukmang kahigayonan aron sa kataposan makapanimalos sa kamatayon sa imong inahan. Hingpit na gayod tingali ang pag-ukiot sa gamot niadtong binhi sa kalagot batok sa mga kaaway diha sa imong dughan maong giunhan mo ang agresibong pagbugaw sa maong hayena. Gakapyot-kapyot ug galabyog-labyog ka sa mga sanga dayon nagsinggit sa tumang kakusog agig paghurat niini. Tungod sa imong gipakitang kaisog, ubay-ubay sa mga kauban nimo ang naagni sad sa pagsuwayg bugaw sa maong manunulong. Nanganaog sila sa makadiyot aron hagiton ang hayena ug kon mopadulong kini nila, paspas silang mobalik pagsaka sa mga punoan ug mapungtanong singgitan ang kaaway. Ang uban nila namunit og mga bato samtang ang uban namupo og hilawng bunga aron ibuno sa hayena maong nabulit kini sa kaugalingong dugo. Nianang tungora, hinay-hinay nang naugtas ang mananap sa paggukod kaninyo. Nakita nimong nahagba ang tampalasang hayena. Gilunggob mo kining kahigayonan. Gipunit mo ang usa ka dakong sanga ubos sa kahoy ug anam-anam kang miduol sa nahimutangan sa kaaway. Gilimbongan ka tingali sa imong panan-aw kay daw nabugtoan na kini sa iyang gininhawa samtang galigid sa yuta. Sa akto na unta nimong ipuspos ang sanga tumong sa ulo niining higanteng hayena, kalit kining mibakod ug mihasmag nimo. Hilabihan ang pagsinggit sa imong mga kauban nga namalik og katkat sa ilang isigkapunoan samtang ikaw natumba. Sa walay paglangan, mitangag kini sa wala nimong bat-ang nga nakapakisi-kisi nimo kay imong nahiagoman ang walay tumbas nga kasakit. Nawagtangan ka tingali sa imong panimuot niadtong mga higayona kay wala man nimo mabantayi ang kalit nga pagpiyait sa hayena, ingon sa mihilak, ug inanayng mibuhi sa pagtangag sa imong bat-ang. Wala na nimo makita ang paghagsak ug pagdukdok sa makadaghan sa usa ka bato sa iyang bagulbagol nga pihong nakapalukapa niya. Sa pagbalik sa imong panimuot, unang mihimamat sa imong panan-aw ang dagway sa imong maguwang lalaki nga aduna pay mansa sa dugo ang isigkakilid sa baba. Sa napiho niyang buhi ug luwas ka na, mibalik kini paingon sa pundok sa imong mga kaubang gaalirong sa usa ka patayng lawas sa mananap. Giwakli sa imong maguwang ang inyong huyang nga alpa. Ug agig paghinunot nila sa imong maguwang, sa bag-ong nahibalik nilang lalaking alpa, mihatag silang imong mga kauban ngadto sa imong maguwang sa kahigayonang unang mopahimulos sa napatay niyang higanteng hayena. Human mabusog, mibiya kini ug mikatkat sa iyang naandang kahoy aron sa pagpahulay. Nag-isiglapnot silang imong mga kauban dayon ingkib sa kaunoran ug dukdok sa kabukogan aron pagsuyop sa uyok— gatagbaw atol sa usa ka mapintas nga kombera human ang makahingutas nga kagutom. Kadtong hayopnong kamangtas ug kabangis nga gipakita sa imong maguwang samtang nabalhog ka sa dakong peligro sa pagkugom niadtong Pachycrocuta, posible ba pod kahang napanag-iya nimo ang maong kabatid? Aduna bay mga panultol diha sa imong eskeleton nga makasugyot kang Prop. Kappelman nga ikaw, bisan babaye— tatawng mas gamay maong mas huyang kaysa nilang mga lalaking gitugahan sa natural nga kusog, kaisog, kabagsik— may kaigmat sad nga mopagawas sa imong tinagoang kabangis ug kamangtas dili lang diha sa daydayan sa imong kahadlok nilang mga manunukob kondili lakip na sa utlanan sa imong pagpailob ug pagpaubos nilang kalalakin-an? Sa among tanaw, importanteng ilangkob sad ni Prop. Kappelman diha sa iyang siyentipikanong pagtahi-tahi sa tanang lanot sa kamatuoran sa imong kamatayon (o sa imong pagpakabuhi) ang mahitungod sa imong pagsukol batok sa imong maguwang nga niadtong tungora wala lang mibawi sa iyang posisyon isip lalaking alpa kondili misalikway ug mipapha sad sa imong katungdanan isip babayeng alpa sa inyong pundok. Sukad mahibalik ang imong maguwang, pipila na lang sa imong mga kauban ang nagpabilin sa pag-unong nimo aron simbahon kadtong misteryosong linalang nga mikanaog gikan sa Buwan. Daghan nila ang daw kalit nga nalimot sa maong talagsaon ug himayan-ong kagabhiong mituboy nimo isip babayeng lider ug nagbilin og usa ka mahinungdanong saad alang sa bata sa imong sabakan. Namalik silang kalalakin-an sa naandan nilang buluhaton ubos sa pamunoan ug proteksiyon sa imong maguwang. Sagad sa kababayen-an mingbalewala ug mingkanaog sa punoan, mopahilayo ninyo matag higayong mohangad kamo sa langit aron sa pagmanggad niadtong lingin ug hayag nga butang. Hangtod nga silang tanan, ingon sa nahimagta gikan sa ilang lawom nga daman, mingpadayon sa ilang inadlaw-adlaw nga pagpakabuhi pinauyon sa kumpas ug ritmo sa Kinaiyahan— mitalikod silang tanan nimo, gawas lang gyod sa imong suod nga abyan nga mihimugso na sa iyang anak sa kataposan, sa iyang anak nga wala man lang gani mahagki sa unang mga bidlisiw sa Adlaw sa misunod nga buntag. Kon silang mga espesyalista sa hayopnong kinaiya pa ang paestoryahon, lagmit tungod sa kaibog sa imong maguwang ngadto kaniyang imong suod nga higala maong nakaako siya sa pagpatay sa iyang anak— usa ka natural nga pamatasang gipanag-iya maskin man gani hangtod karon sa modernong mga lalaking tsimpanse nga alpa. Gisakmit sa imong maguwang ang puya nga kasamtangan man untang gipasuso kaniadto sa iyang inahan ug gidala niya kini ibabaw sa punoan aron didto tumanon ang iyang dugoong tahas. Walay laing mabuhat ang inahan kondi ang pagtiyabaw. Nasundan pa ang maong linuog ug mapintas nga pag-atake sa dihang usa sa mga batang membro sa inyong pundok nga anak sad sa inyong huyang nga kanhi alpa ang walay kukaluoyng gikulata ug gidagmalan sa imong maguwang. Maong misantop gilayon sa imong hunahuna ang laksot nga ideya nga basin ang imong umaabot nga anak ang sunod niyang hilabtan labaw nang naatlan nimo siya usa ka higayong mahulgaong gatutok sa imong tiyan. Nabatyagan tingali nimong labaw pa sa lakin-ong kahigal ang gadasig sa imong maguwang aron pamatyon ang mga anak sa iyang kanhi maghahagit nga malamposong mipalagpot niya kaniadto sa iyang puwesto. Hangtod padayong namuno ang imong maguwang isip lalaking alpa sa inyong pundok, kanunayng mabalhog sa peligro ang kinabuhi sa imong anak— nagdako kining nalimin sa hulga sa kamatayon— dili lang batok sa manunukob kondili, labaw sa tanan, diha mismo sa imong kaugalingong igsoon. Maong gipangandaman nimo ang tanan. Dili sama kaniadtong nagpatuyang kag asdang sa usa ka Pachycrocuta, nga diriyot hinuon kang mapatay, niining puntoha gikinahanglan nimong magmainampingon sa imong sunod nga mga lakang, nga kon amo pang buot sublion, ang tawhanong kabatid sa pagpanamkon og estratehiya o taktika aron magmalamposon sa usa ka krusyal nga tahas sama pananglit diha sa gubat, sa politika, sa patigayon, sa gugma, o sa bisan unsang natad sa among yutan-ong panikaysikay, naggikan gayod diay kini sa primitibong tawhanong kinaiya (o hayopnon?) sa pagpakabana ug pagpanalipod sa among mga minahal sa kinabuhi. Tuod man, samtang padayong mibukagkag ang kayutaan sa sabana ug nabalhog ang inyong pundok sa labing luog nga matang sa kagutom, naabtan nimo imong suod nga higalang gahay-ad sa kasagbotan ilawom sa usa ka mubong kahoy duol sa utlanan sa lasang. Gisuwayan nimo siya sa pagpukaw apan ingon sa mas ugtok pa ang tibuok niyang lawas kaysa mga sanga ug mga dahon sa palibot kay wala may hinuyuhoyng nahisalaag niadtong udtoha. Ugtok sad ang usa ka prutas nga nakit-an nimong nahiluna dapit duol sa tuo niyang kamot. Gipunit nimo ang maong prutas dayon gitutokan ug nakita nimong aduna kiniy dakong iningkiban. Nasayod ba kaha si Prop. Kappelman ug silang ubang mga eksperto nga diha dayoy misantop nga ideya sa imong hunahuna, daw dihay mikunsad nga wagas nga kinaadman, kay mihangad pa man gani ka ibabaw sa kahoyng natugob sa daghang gasinawng mga bunga. Kon wala pa lang kadtong usa ka dakong sawa nga gabalikos sa iyang lawas palibot sa sanga, naingon sa usa ka magbalantay diha sa maong kahoy, buot mo untang mopupo og daghang bunga. Apan nakaamgo kang igo na tingali ang bisag usa lang niini aron mapatuman ang gilaraw nimong tahas batok sa imong maguwang. Maong bisan og mituyhakaw ang ulo sa dakong bitin sa imong atubangan samtang gakab-ot ka, ang talinis niining dila miwitik dinuyogan sa iyang paghishis, mipatigbabaw gihapon ang pagpakabana tungod ug alang sa kinabuhi ug kaluwasan sa umaabot nimong anak. Kahibulongan tingali alang nimo niadtong tungora kay gipasagdan ka man sa maong sawa nga mopupo og bunga. Ug dayon kining midal-os sa iyang lawas diha sa sanga palayo nimo. Posible ba pod kahang madiskobrehan ni Prop. Kappelman diha sa pagtuon sa imong kabukogan ang kabahin sa imong kinabuhi diin nabalhog ka sa labing krusyal ug bug-at nga tahas sa paghukom? Bisan og milyon pa ka tuig ang minglabay gikan ninyo una hingpit nga naangkon sa kaliwatan namong mga tawo ang kabatid sa rasyonal nga paghunahuna— ang pundasyon sa salabotan, kaalam, moralidad, pagtuo, ug ubang konsepto ug konstrak ning kontemporaryong pagpakabuhi— dili ikalimod nga basin kadtong pagduhaduha nimong ihanyag ang makahilong prutas ngadto sa imong maguwang prekursor kadto sa among tawhanong konsensiya, sa pag-ila kon unsay sakto o sayop, sa pagsuta kon unsay maayo o daotan, sa pagtimbang-timbang kon unsay makiangayon. O basin ba kaha mipatigbabaw gihapon ang bul-og sa imong pagbati ngadto kaniyang imong igsoon kay bisan og niadtong hapona anaa siya nag-atong nimo, mahulgaong nagpaabot sa sunod niyang biktima, samtang gasandig ka sa kahoy kay nabatyagan nimong misakit imong tiyan ug diha na man ganiy likidong midagayday sa imong batiis, mahinumdom baya ka gihapon sa inyong naagian, sa inyong kasinatian, labaw na kon moduaw sa imong handurawan ang imahen niadtong mga batong may dagway ninyong duha nga gikulit sa inyong inahan. Apan hingpit tingaling nagmadaogon ang imong hayopnong kinaiya kay gipugos mo man pagsalikway ang maong pagbati labi nang mihasol pod pagbalik sa imong hunahuna ang imahen sa imong maguwang nga nabulit sa dugo ang baba. Maong samtang misamot ang kalag-it sa kasakit nga imong nahiagoman, sa kataposan, gidunol nimo kaniya ang ihalas nga prutas nga, tungod tingali sa tumang kagutom, gidawat ug giingkib niya kini sa walay pag-ukunukon. Ingon sa dihay mga lagpak sa kilat nga minglakra sa gadagtom nga langit. Unya nadungog nimo ang hinay nga pagngulob sa dugdog hangtod nga kini nagkakusog, mapungtanon, daw nanulisok ug nagsudya human ang katumanan sa maisip namong daw usa ka primitibong krimen ug kalapasan batok sa kaugalingong kaliwat, kadugo batok kadugo, igsoon batok igsoon, nga nakulit sa kasaysayan sa kaliwatan. Walay susamang matang sa kasakit ang imong nahiagoman samtang gihimugso nimo ang imong anak taliwala sa pagbundak sa hilabihang kakusog nga uwan ug sa padayong paghurat sa mga kilat ug dugdog. Nadungog mo tingali niadtong tungora ang mapungtanong tingog sa misteryosong linalang nga imong gisimba samtang gipadangat Niya nganha sugod nimo ang usa ka tunglo sa imong pagka babaye nga gipasa-pasa ug gipanunod sa daghang henerasyong nga lisod nang hakpon sama sa kabituonan. Ingon sa gisilotan sad sa maong linalang lakip man gani ang imong kaubanang nahikalimot ug mitalikod sa ilang pagtuo ngadto Kaniya. Tibuok gabiing walay hunong ang pagbundak sa kusog nga uwan. Misuyla ang sapa, misaop sa mga tanom, mga libon, mga kahoy, mga insekto, ug ubang gagmay ug dagkong kahayopang namuyo uban ninyo sa lasang. Kaniadtong 1975, usa ka tuig human madiskobrehi nilang Johanson ug kaubanan ang imong posil, nakaplagan sad ang labaw sa 200 ka piraso sa bukog nga gipanag-iya sa may 17 ka indibidwal nga giingong sakop sa susamang espesis nimo. Gimarkahan silag AL-333 o mas nailang “Ang Labing Unang Banay” kay naglangkob man kinig siyam ka hamtong, tulo ka bayong-bayong, ug lima ka gagmayng bata nga gituohang silang tanan dungang nangamatay. Lunop ang nag-unang teyorya namong mga palyoantropolohista nga maingong hinungdan sa ilang kamatayon. Kon nahilakip ba ang imong bag-ong nahimugsong anak sa nangalumos ug nangaanod, kay ang dagway ra man sa kinatiguwangang membro sa inyong pundok nga mitabang pagpaanak nimo ang kataposang imaheng mimarka sa imong panumdoman una ka nawagtangan sa panimuot (ug gaduhaduha pa man gani ka kon sa damgo lang ba nimo nadungog kadtong uha sa bata), kana ang wala gyod kay kasayoran. Nahigmata ka sa misunod nga adlaw nga natusak-tusak ang tibuok mong lawas sa daghang bunog, pangos, ug samad didto mismong lugar diin mipakita nimo ang misteryosong linalang. Ug tingali, naamgohan nimo niadtong tungora nga kabahin pa sa maong tunglo ang sumpay sa imong kinabuhi kay, kon buot hunahunaon, di mahimong makalingkawas ka niadtong dakong lunop. Giluwas tingali ka Niyag tuyo nga nag-inusara diha sa inyong lasang— gihikawan sa presensiya sa imong anak ug sa tanan nimong mga kauban— aron dili lang nimo matagamtam ang tinuod nga kahulogan sa kamingaw ug kasub-anan kondili lakip sad ang pagbaton og kahingawa ug pagbasol diha sa usa ka tawhanong kalapasan. Sa ikatulong adlaw sa pagharong nimo sa kawad-on ug kagutom, sa pagsagubang nimo sa kasakit diha sa paginusara, samtang gatungtong ka ibabaw sa sanga ug gasudong sa talisawop nga Adlaw sa layong kapunawpunawan, mikunsad tingali sa imong alimpatakan ang alang nimo walay susama kawagas nga kinaadman. Gani, tulukibon alang namo karon kon unsang pamaagi kaha nga masayran sad ni Prop. Kappelman diha sa panukiduki niya sa mga sip-ak sa imong kabukogan, nga masabtan ang tinuod nga hinungdan sa imong kamatayon. O kon posible ba gayod nga masubay namong mga eksperto ang kamatuoran dili lang kabahin sa imong kamatayon kondili, labaw sa tanan, ang kasugiran sa imong kinabuhi ug pagpakabuhi, ang kasaysayan sa imong eksistensiya ning kalibotan. Unsa gayod kalunsay, unsa kalehitimo ang mga siyentipikanong balaod, teyorya, katinuoran, tinuhoan, konsepto, ideya, o sa kinatibuk-an, ang tanang tawhanong kaalam diha sa sabakan sa siyensiya— kon lingin ba gyod ang kalibotan; kon ang Adlaw ba gyod ang anaa sa kinatungan sa atong galaksiya ug kon aduna ba gyod kitay silingang mga planeta; kon kitang mga tawo naggikan ba gyod sa mga unggoy nga naggikan sad, sama sa tanang linalang ning kalibotan, sa usa ka espesis sa isda; kon nagsugod ba gyod ang tanan dinhi niining uniberso (o multiberso?) sa big bang; ug ubang siyentipikanong mga kamatuorang gidawat ug gihakop namong katawhan latas sa katuigan? O basin baya matubag lang ang tanan— kining tanang misteryo ug tanghagang nakulit na sa dagway sa kalibotan, lakip man ang tinuod nga hinungdan sa imong kamatayon ug ang pihong mga detalye sa imong eksistensiya— dinhi sa pandayan sa among imahinasyon, sa among paganinaw sa kagahapon ug paghanduraw sa kaugmaon, sa among pagpangindahay, pagbanabana, pangagpas, sama sa pangagpas namo nga adunay Ginoo, nga matapos ang kalibotan, o nga adunay bag-ong kinabuhi human sa kamatayon. Kay samtang inanayng miunlod ang bulok kahil nga Adlaw, dinuyogan sa labing masub-anong huni sa naginusarang ngiwngiw diha sa lasang, midagayday baya ang likido gikan sa imong mga mata sa dayon nimong pagpiyong. Ug human ang lawom nimong pagpanghupaw, mipatighulog ka sa sanga— usa ka makahinganghang talanawon alang namo kay dinhi lagi sa pandayan sa among imahinasyon, mikaging man ang takna ug mihunong sa pagtuyok ang kalibotan samtang galutaw ka sa wanang— ug takos nimong gihangop ang bag-ong kaplag nga kagawasan, gitadlas latas ang utlanan sa pagpakabuhi diha sa nagkaduol nimong kamatayon. (KATAPOSAN)

Images:

© PressReader. All rights reserved.