Publication:

Bisaya - 2021-05-01

Data:

Ang Bagani sa mga Tagna

Cover Story

6. Ang Gialimukawan WALAY kasayoran si Bantugan Kapinonan nga ang iyang pangandoy nga mamahimong labing gamhanang bagani sa Isla Kidampiyas dili mahatagan og katumanan. Samtang ang ritwal sa pagtukob usa ka maayong pamaagi aron dali siya makabaton og dakong gahom, dili kini kasaligan sa tanang panahon. Tungod kay adunay mga higayon nga ang tukbonon labing gamhanan ang mga kalag ug gimokod kaysa sa manukobay. Ug sa ingon niadto nga mga hitabo, ang manukobay maoy maunay og katukob sa iyang ritwal. Sa laing bahin, sa dihang misugod na sa pagbaga ang tulo ka batong itom, nahimatngon sab ang gimokod ni Robert Makaindan. Maoy iyang naamgohan nga siya naglutaw sa ibabaw sa lawas sa batan-on nga ginganlan og Layok Mambunsudan. Dili pa kaayo tin-aw alang kaniya kon unsay nahitabo. Natingala siya nganong siya naglutaw sa hangin. Ug labaw nga natingala siya kon hain kadtong dapita. Magsusi-susi pa unta siya sa palibot sa dihang nakadungog siya nga adunay nagpanawag kaniya. “Pagdalig sulod dinhi,” matod sa usa ka tingog sulod sa lawas sa way umoy nga ulitawo. Maorag adunay gahom kadtong tingoga. Tingog kadto sa usa ka lalaki. Kadto mao ang karaang talabusaw nga kanhi binilanggo sa bangkasu diin nakabsan sa kinabuhi si Robert Makaindan. Siya mao ang talabusaw nga gibilanggo sa gamhanang diwata sulod usa ka libo ka tuig. Sa dihang nadungog ni Robert Makaindan kadtong tingoga, mibati siya og kakulba. Dungan niadto, nabatian niya nga adunay puwersa nga buot mohigop kaniya. Mao kadto nga nagdali siya sa pagsulod sa lawas sa way umoy nga ulitawo. “Kunsad sa akong galamhan,” matod pa sa usa ka tingog sulod sa lawas sa way umoy nga ulitawo. “Apan kinsa man ka? Unsa man ning dapita?” pangutana ni Robert Makaindan. Nahibulong siya sa iyang nasinati. Mao pay iyang pagsulod niadto sa usa ka lawak nga ngitngit kaayo. Kadtong lawaka way lain kondili ang galamhan sa way umoy nga ulitawo. “Ako ang manukobay nga bagani. Ako ang gamhanang manggugubat.Ako ang karaang talabusaw. Ako ang kusog sa liboan ka hinagiban,” tubag sa tingog. “Ania kita karon sa galamhan sa tawo diin mikunsad ang imong gimokod gikan sa laing kalibotan.” Human niya madungog kadto, nakita ni Robert Makaindan ang hinay-hinay nga pagkaumol sa panagway sa usa ka karaang manggugubat. Itom kaayo ang tangkulu niini. Ug ang iyang kutamaya daw nagsiga-siga sa kapula. Sa dihang kini mga pito ka dangaw na lang gikan sa iyang nahimutangan, miluhod kini ug mihapa. “Amay, kunsad sa akong galamhan,” matod pa sa karaang bagani. “Ayaw paglangan kay gamay na lang ang panahon nga nabilin aron maangkon nato ning lawasa. Iduot lang ang imong kumagko sa akong agtang.” Ug human kadto, giduot ni Robert Makaindan ang iyang tuong kumagko sa agtang sa maong bagani. Ug dihadiha, daw gisuyop siya sulod sa agtang sa maong binuhat. Milanog sa iyang hunahuna ang pulong sa maong bagani. “Hatagi ko og ngalan, Amay. Sukad karon, ako mosunod lamang sa imong mga mando,” matod pa sabagani. “Ug ang mga kalag sulod niini nga lawas mopailawom sa atong pagbulut-an.” Sa dihang gibukhad niya ang iyang mga mata, maorag initinit nga tubig nga mituhop sa iyang pagkatawo ang tanang butang mahitungod sa ulitawo diin siya misulod kauban ang gamhanang talabusaw. Didto nasayran ni Robert Makaindan nga ang ngalan sa ulitawong namatay apan ilang gisudlan ang lawas mao si Layok Mambunsudan. Usa ka ilong tuwapos apan bugtong nga manununod sa walog nga ginganlan og Kidagsangan. “Dinhi niini nga kalibotan, ikaw tawgon ko sa ngalan nga Layok Pagalad,” matod pa ni Robert Makaindan nga daw gikasulti ang kaugalingon. Ginganlan niyag Layok Pagalad ang gamhanang talabusaw isip pagdumdom kang Layok Mambunsudan. Apan niadtong tungora, nabatian niya ang kahapdos sa iyang mga samad. “Daghang salamat, Amay,” tubag sa tingog ni Layok Pagalad. “Ayawg kabalaka mahitungod sa imong mga samad. Kay karon imong masinati ang abilidad sa karaang bagani. Hunahunaa lang nga maalim ang imong mga samad ug kini mahitabo.” Ug mao nga taliwala sa kahapdos sa iyang mga samad, gihulagway ni Robert Makaindan sa iyang hunahuna nga maalim ang iyang mga samad. Ug tuod man, nabatian dayon niya nga maorag nanglihok ang mga unod ug panit nga samaran.Sa dihang iyang gibukhad ang iyang mga mata, maoy misugat sa iyang panan-aw ang inanay nga pagkawala sa iyang mga samad nga napulihan og daghang pali. Maora siyag gimata-mata samtang nagtan-aw sa iyang mga samad nga paspas nga naalim. “Amay, ipiyong ang imong mga mata ug linawa ang imong hunahuna,” matod pa ni Layok Pagalad. “Kay ipakita ko kanimo ang usa pa ka abilidad sa karaang bagani.” Mao kadto nga mipiyong si Robert Makaindan ug gihinloan ang iyang pangisip. Human kadto, nakasulod siya sa usa ka ngitngit kaayo nga wanang. Niadtong tungora, hinayhinay nga mihayag ang kuwentas sa iyang liog. Ug sa dihang maora na kinig mga bituon sa kahayag, giguyod niini si Robert Makaindan latas sa mangitngit nga wanang. “Usa ka isla?” matod ni Robert Makaindan sa iyang kaugalingon sa dihang nakita ang usa ka isla sa tunga-tunga sa luag kaayo nga dagat. “Hain man ning lugara, Layok? Hain man diay ko karon?” pangutana ni Robert Makaindan ngadto sa talabusaw nga si Layok Pagalad. “Ania kita karon sulod sa kalibotan sa imong galamhan,” matod ni Layok Pagalad. “Kalibotan sa akong galamhan?” pangutana ni Robert Makaindan. “Huo, Amay. Kalibotan sa imong galamhan. Kini mao ang tinuod nga pinuy-anan sa imong gimokod,” tubag ni Layok Pagalad. “Ania kita karon aron iugbok ang timailhan sa imong pag-angkon niining kalibotana.Pinaagi niini, makabaton ka og talagsaong gahom.” “Unsang matanga sa gahom?” pangutana ni Robert Makaindan. Gipugngan niya ang kuwentas sa pagguyod kaniya. “Mahibaw-an ra unya nimo,” tubag ni Layok Pagalad. “Andama ang imong kaugalingon kay dili sayon ang sunod nimong buhaton.” “Lisod?” pangutana na sab ni Robert Makaindan. Dako kaayo ang iyang kahibulong sa mga panghitabo nga iyang nasinati. “Ngano? Manalaw ka kon lisod?” pangutana sab ni Layok Pagalad. “Aw, bahalag magkalisod-lisod basta makabaton ko og gahom dili nako igsapayan,” matod pa ni Robert Makaindan. Karon nga adunay kahigayonan, dili niya palabyon nga makabaton og gahom. Nasayod siya nga ang iyang kawalay gahom mao ang hinungdan nga dali ra siyang napatay sa mga sundalo nga minggukod kaniya. “Ingon niana ang maayong bantang, Amay,” matod pa ni Layok Pagalad. “Kon buot nimong makabaton og kusog, kinahanglan andam kang mobayad og mahal. Pangandam, Amay, kay kon magkasinayop, ang bayad sa pagbaton og gahom mao ang imong kinabuhi.” “Aw, duha ra bitaw ang paingnan— kalamposan o kapakyasan,” matod pa ni Robert Makaindan. “Hala, asdang!” Human kadto, gipasagdan na ni Robert Makaindan ang kuwentas sa pagguyod kaniya padulong sa isla. Mianam og kapaspas ang ilang paglupad samtang nagkaduol ang isla. Wala pa siya modagpak sa dihang nakita niya ang dako kaayo ug itom kaayo nga bato sa tunga-tunga sa isla. Kadtong batoha ang tinubdan sa usa ka talagsaong kusog nga daw mibira kaniya. Wa niya kapugngi nga mabira bira siya padulong sa maong bato. Mibati siyag kabug-at sa iyang g lawas samtang nagkaduol sa dakong bato. Maora bag batobalani balani ang maong bato nga buot mosuyop kaniya. “Ahhhhhhhhhhhhh!” !” singgit niya sa iyang hunahuna samtang nagkagot gkagot ang iyang mga ngipon. Mao-mao ang iyang ginhawa nhawa aron pugngan ang pagkasuyop ngadto sa batong itom. Mao-mao ang iyang ginhawa aron n ipagawas ang tanan niyang kusog. “Unsa kaha kini?” pangutana niya sa iyang kaugalingon. Apan mao ray iyang nasabtan nga kinahanglan nahanglan iyang batokan ang puwersa wersa sa itom nga bato nga buot t mosuyop kaniya. Sa pagdapat sa a iyang mga tiil, samot pa nga mikusog ang puwersa sa maong bato. Mao-maong ginhawa niya sa pagpugong nga dili siya masuyop sa maong bato. to. Wa niya kapugngi nga mapiko piko na ang iyang tuhod hangtod od nga napugos na siyag lingkod. od. Naglisod siyag lihok apan naningkamot siya nga makayaka og tarong. Hugot ang iyang mga kumo nga iyang gipangpatong sa matag kilid sa iyang tuhod. Giduko niya ang g iyang ulo samtang padayong ayong nagkagot ang mga ngipon sa tumang pagpugong. Nagdugo-dugo na ang iyang mga ngabil ug ilong. Wala madugay, nanggawas na ang dugo apil sa iyang dalunggan. Ug ang tanang dugo nga miawas hagbay ra nga gisuyop sa dakong bato. Padayon kini nga nahitabo nga maoy hinungdan sa pagluspad sa nawong ni Robert Makaindan. “Binakal!” singgit niya sa iyang hunahuna sa dihang anam-anam nga daw malimot na siya. Maora bag mawad-an na siyag panimuot. “Binakal!” singgit niya pag-usab aron pugson ang iyang kaugalingon nga dili mawad-an sa panimuot. “Binakal!” pamalikas niyag usab aron dili mahanaw ang katin-aw sa iyang hunahuna. Gikulbaan siya nga ang paghikalimot niadtong tungora mosangpot sa kamatayon sa iyang gimokod. “Unsa ba kining akong mga nasinati? Hainna man ko karong panahona? Mao na ba kini ang unang langit?” mga pangutana kadto nga misulod sa hunahuna ni Robert Makaindan. Nahinumdom siya sa saysay sa iyang apohang baylan nga kon mamatay na ang lawas sa tawo, ang iyang gimokod mosaka dayon sa unang langit. Sa pagtuo man god nilang mga Higaonon, aduna may pito ka langit ug ang unang langit maoy padulng padulngan sa mga mopanaw sa kalibotan. Wala pa masayod si Robert Makaindan Makainda nga ang iyang pagpanaw gikan sa kalibotan dili s sama sa kasagarang pagpanaw. Kadto tungod kay k siya man gituyo og lalin sa usa ka gamhanang gamhanan diwata ngadto sa kalibotan sa Libungan kauba kauban ang karaang talabusaw. Mao nga wala pa masinati m sagimokod ni Robert Makaindan ang pagsulod pa sa balay sa gamhanang si Gumugunal (ang bantogang mananalsal og gimokod) nga maoy agian sa dili pa makasaka sa unang langit. TUNGOD sa daghang kalag ug gimokod nga iyang gitukob, nalangan si Bantugan B Kapinonan. Sa iyang paningkamot paningkam nga maangkon ang tanang gahom ug u kusog sa iyang mga sakop nga nangapukan, nangapuk nawadan na siyag panahon sa pagbantay pagbant sa iyang palibot. Mao nga wala na mabantayi maban ni Bantugan Kapinonan nga mibangon miban na ang lawas sa ulitawong way umoy. umo Ug wala na niya mamatikdi nga niadtong niadton tungora adunay talagsaong matang sa kahayag nga n daw nagtuyok-tuyok nagtuyok ibabaw sa alimpulohan alimp sa maong ulitawo. Ang maong ma ulitawo way lain kondili ang ginganlag ginga Layok Mambunsudan Mambunsud diin mikunsad ang gimokod ni Robert Makaindan ug ang gamhanang talabusaw. Samtang kadto nahitabo, hinay-hinay sab nga mikunhod ang pagbaga sa tulo ka bato. Samtang sa laing bahin, hapit-hapit gyod mawad-an og panimuot si Robert Makaindan. Apan sa dihang mawad-an na siyag panimuot, adunay gahom gikan sa kuwentas sa iyang liog nga misulod sa iyang galamhan. Ug dungan sa inanay nga pagtuhop niini sa iyang galamhan, hinay-hinay sab nga mikunhod ang kabug-at ug kasakit nga iyang gibati. Maora bag adunay bugnaw ug lab-as nga tubig nga misunop sa iyang galamhan. Maora bag adunay lab-as nga hangin nga misulod sa nagtinga na niyang gininhawa. “Milampos ka, Amay!” Milanog ang malipayong mga pulong ni Layok Pagalad sa hunahuna ni Robert Makaindan. Nalipay gyod ang talabusaw nga si Layok Pagalad. Kay kon napakyas ang iyang agalon, apil sab siya nga mahanaw sa dayon. Human kadto, mitil-ab si Robert Makaindan. Dungan sa maong til-ab ang paggawas sa tanang hugaw sa mga kalag sa ulitawong ginganlan og Layok Mambunsudan. Nabatian dayon ni Robert Makaindan nga daw mihagkap ang iyang pamati. Miginhawa siyag lawom. Ug sa pagbukhad sa iyang mga mata, maoy misugat sa iyang panan-aw nga siya naglingkod sa luag nga lawang sulod sa usa ka dakong talugan. “Mao kini ang matuod nga balay sa Walu Talugan,” matod pa ni Layok Pagalad. “Aduna kiniy siyam ka lawak gawas pa sa lawangan, hikayan, bansayan, kamalig, tambalanan ug lawak sa mga hinagiban. Sa silong niini atua ang salsalan ug galamanan sa mga hayop.” “Mao ba? Sama gyod diay ni sa tinuod nga talugan?” pangutana ni Robert Makaindan dayong tindog aron susihon ang palibot. Anam-anam na nga naanad siya sa daghang katingalahang butang nga iyang nasinati. Mao nga wala na kaayo siya makurat sa maong mga butang. “Kini mao ang matuod nga talugan,” tubag ni Layok Pagalad. “Ayawg kabalaka kay daghan pa ang adlaw aron imong matun-an ang tanan.Sa pagkakaron, kinahanglan una nga mapukaw na kining lawas nga atong giangkon samtang wala pa mahuman ang ritwal sa atong kaaway.” “Kaaway? Kinsay atong kaaway?” pangutana ni Robert Makaindan. “Ang agalon sa mga mingsulong sa bangkasu sa banay nga Binuklasan— si Bantugan Kapinonan. Sa pagkakaron, siya nagpahigayon og ritwal sa pagtukob. Ug kon siya mahuman na, kita na sab ang buot niyang tukbon,” matod pa ni Layok Pagalad. “Ang naa sa gawas ang usa ka langob diin gidala nila ni Dayangdayang Manganingga ug Pagalad Binuklasan ang samarong lawas ni Layok Mambunsudan. Nakaikyas na si Dayangdayang Manganingga samtang napukan na ang bagani nga si Pagalad Binuklasan. Ang kinahanglang buhaton nato karon mao ang pagsumpo ni Bantugan Kapinonan.” “Unya, unsaon man nako og gawas dinhi?” pangutana ni Robert Makaindan. “Hunahunaa lang nga mogawas ka sa taliwala sa imong agtang,” matod pa ni Layok Pagalad. “Kon mosulod sab kag balik dinhi, hunahunaa nga mosulod ka sa taliwala sa imong agtang.” Ug mao kadto nga gihunahuna ni Robert Makaindan nga migawas siya sa taliwala sa iyang agtang. Sa usa ka pagpamilok lang, mibukhad na ang iyang mga mata. Nakita dayon niya si Bantugan Kapinonan nga niadto duol nang mahuman sa iyang ritwal sa pagtukob. Nanlimbawot ang balhibo sa tangkugo ni Robert Makaindan sa dihang nasud-ong ang bangis nga nawong sa maong bagani. Gikulbaan siya kay wa ra ba intawon siyay hanaw sa ilang matang sa pakiggubat sa maong kalibotan. “Unsa may akong buhaton, Layok?” pangutana ni Robert Makaindan nga tataw ang kakulba nga gibati. “Unsaon man nakog batok ana niya nga maora mag panggubatay man gyod kaayo nang tawhana? Unsa may akong dag-anan ana niya?” “Ayawg kahadlok, Amay. Duol ngadto sa tulo ka bato ug patuloi kadto sa dugo gikan sa imong ngabil,” matod pa sa tingog ni Layok Pagalad. “Lingkod dayon sa tunga-tunga nianang nagsinug-ang nga tulo ka bato.” Ug tuod man, mipaduol si Robert Makaindan sa nagsinug-ang nga mga bato. Gipaak dayon niya ang iyang ngabil ug gipatuloan og dugo ang tulo ka bato. Human niadto, mipatunga dayon siya sa nagsinug-ang nga mga bato ug miyaka. Sa dihang nakayaka na siya, nabati dayon niya nga nag-anam og kainit ang palibot dungan sa pagbaga na sab niadtong tulo ka bato. Padayon sab ang pagtuyoktuyok sa usa ka matang sa kahayag ibabaw sa alimpulohan ni Robert Makaindan. “Amay, hunahunaa og ayo nga masuyop sa imong galamhan ang tanang kusog ug gahom ni Bantugan Kapinonan,” matod pa ni Layok Pagalad. “Ayawg ibukhad ang imong mga mata hangtod nga mohunong ang kainit sa pagsulod sa imong galamhan.Ayawg kabalaka kay way hinagiban nga makabuak sa tabil nga gahom gikan sa tulo ka bato.” Ug mao kadto nga gipiyong ni Robert Makaindan ang iyang mga mata. Gihinloan niya ang iyang hunahuna.Sa dihang malinawon na kini, gihulagway dayon niya nga masuyop sa iyang galamhan ang tanang kusog ug gahom ni Bantugan Kapinonan. Nabati dayon niya ang naghaguros nga alimpulos nga nagpalibot sa tulo ka bato. Nabati dayon niya ang talagsaong gahom nga hinay-hinay nga misulod sa iyang galamhan. “Binakal!” singgit ni Bantugan Kapinonan sa dihang nabatian niya nga sa kalit lamang adunay puwersa nga buot mosuyop sa iyang tanang kusog ug gahom. Nabungog siya sa dihang nakadungog siyag kusog kaayo nga dalugdog sa iyang hunahuna. Naningkamot siya nga pugngan ang pag-awas sa iyang kusog ug gahom apan daw walay pulos ang iyang pagpugong. “Kinsa ka?” wa na makapugong si Bantugan Kapinonan ug napugos siyag bukhad sa iyang mga mata. Ug siya nakurat og maayo sa dihang nakita nga ang kanhi way umoy nga ulitawo nagyaka na tunga-tunga sa tulo ka bato nga iyang gisinug-ang. Ug labaw nga nakurat siya sa dihang nakita ang alimpulos nga nagpalibot sa maong mga bato samtang ang iyang kusog ug gahom paspas nga gisuyop ngadto sa ulitawong nagyaka. Way pagduhaduha nga gipunting ni Bantugan Kapinonan ang iyang bangkaw ngadto sa ulitawo. Dili siya makatugot nga mausikan ang dako niyang kahago sa pagtigom og kusog ug gahom. Dili siya makatugot nga adunay mopakgang sa iyang mga pangandoy. Dili siya makatugot nga adunay mobabag sa katumanan sa mga butang nga iyang gihandom. Mao nga dili siya makatugot nga mapakyas ang iyang ritwal sa pagtukob. Mao nga wala siya maglangan.Iya dayong gihimo ang iyang kinakusgang pag-atake. “Bakunawa nga motukob, kalayo nga mogun-ob!” singgit ni Bantugan Kapinonan. Maorag higanteng baksan nga manukobay ang iyang gamhanang bangkaw. Apan ulahi na ang tanan. Tungod kay gawas nga dili niini mabuntog ang kusog nga tabil sa alimpulos, labaw sa katunga na sa iyang kusog ug gahom ang nasuyop ngadto sa tunga-tunga sa mga batong nagsinug-ang. Bisan pag unsa-unsaon niya, dili niya mabag-o ang kamatuoran nga labing gamhanan ang gimokod ni Robert Makaindan. “Binakal!”mao na kadtoy kinaulahiang singgit ni Bantugan Kapinonan. Tungod human kadto, nag-anam og kahilis ang iyang tibuok lawas hangtod nga ang iyang panit ug mga buhok ra ang nabilin. Nahingpit na ang pagtukob kaniya. Sa wala niya damha, ang iyang pamaagi aron makabaton og dugang gahom, mao ra say hinungdan sa iyang pagkapukan. Human kadto, nahilom na ang palibot. Ug ang nabilin na lamang sulod sa langob mao si Robert Makaindan nga padayon sa paghipos sa gahom ug kusog nga iyang nabatonan. Tungod sa kusog sa iyang gimokod, siya mao ang nabulahan sa ritwal sa pagtukob nga gipahigayon ni Bantugan Kapinonan. (PADAYONON) NAGSUGOD na man diay ang pangampanya, sa? Kon wala pa, nah, ang mga kuyamoy sa mga kulamoy sa gustong managan pa lang diay ning gatikawtikaw? Makita sa internet og sa akong pahina sa facebook ang gadagan nga mga estorya karon mahitungod sa umaabot nga eleksiyon. Mao niy pagaingnong nia na sab tas “egsayting” nga panahon— kanang panahon nga gusto na tang motikang apan kulbahinam atong gibati nga samtang giisa nato atong tiil gahiyak atong tiyan, gatisar atong likod, ganganga atong baba, galagat atong mata, samtang gapahiyom ug gapugong sa ginhawa. Kon sa ako pang higala sa kalye, “Yawa, kahinam god,” dayong hapak sa hangin. Ha-ha-ha. Hinuon, apil na niana kahinam ang bakuna. He-he-he. Kon sa eleksiyon, kinsay dili mahinam ana nga niadtong usang bulan, 22 pa ang naas listahan sa gustong modagan pagka presidente niining atong nasod apan gabii 6 na lang. Paspasang mihiyos sa? Niining unom, tulo ang babaye ug tulo ang lalaki. Ang tulo ka lalaki kay silas Manny Pacquiao, Bongbong Marcos, ug si Kiko Pangilinan kuno. Sa mga babaye, nag-una sa listahan si Sara Duterte, dayon si Leni Robredo ug si Grace Poe. Puyde pod nga diri ra sab ang bise presidente kay puyde gyod magpares-pares sila. Kinsa dili mahinaman ana? Tungod kay sa ining unom si Sara Duterte lang ang wala gyod nagkirig-kirig og ingon nga modagan siya, ug nagpasabot si Tatay Digong nga di niya gusto modagan si Sara niana nga posisyon, daghan na karon naghimo og grupo aron ituklod gyod si Sara. Hinuon daghan sab nagwilikwilik sa ilang ulo nga simbako kuno tomboy ang sunod presidente! Ha-haha. Maytag tomboy gyod pero kon ingon man, unsa diay problema ana? Sa ako lang kay sa ilang unom si Sarah ang saktog barog, saktog porma, sakto pa gyog pamanit nga ikatapad natos mga pangulo sa ubang mga nasod. Iyang pamanit akong gusto. Hamis kaayo. Nakadul-it kos iya sa kasilyas sa Marco Polo Hotel kaniadto sa Davao, layoa ra nako, uy! Ha-ha-ha. Dungan pa gyod mig hugas og kamot maong plastar among nawong sa samin sa atubang sa hugasanan. Paita. Tinutokay mi. Wani akong kaanyag. Mipahiyom kos kahimuot sa nagdagan nakong hunahuna, mikunot iyang agtang. Pangutana tingali niyas iyang kaugalingon kinsa kaha ning iyaana ni nga mikalit ra mag tingsi. Ha-ha-ha. Kining pamanit bitaw, labi na ang kahamis sa nawong, daghang nadato ini, labi na tong kahibawo magpahamis sa ubang mga nawong. Parehas sa mga plastic surgeon ba, kay uso baya gyod ang facelift kon medyo mikuyos na gamay ug maklaro na ang mga linya. Pero kining kang Sara dili pa ni ininat ug segurado ko nga wa pa niy inat. Natural kaayo. Sa true lang, nindot pisliton iyang nawong kay sama kakyut sa bata. Morag sa tan-aw nako, kahibawo siya moamuma sa iyang pamanit, labi nas nawong. Ang nakademalas sa kadaghanan sa ato kay nagdako nga walay nagtudlo unsaon pag-atiman atong “natural resources”. Natural nga puhunan nang panit sa nawong kay walay bata nga natawo nga ngilad og panit, uy, bisan unsa pa kaitom. Hinuon, ang mga anak sa mga Insek morag natudloan na sila sa gamay pa kay morag subay sa ilang kultura ang pagtudlo sa ilang mga bata unsa gyoy angay buhaton sa bisan unsang panahon. Sa ilang mga babaye, karon lakip na lalaki, morag dakong disaster kon madaot ang panit sa nawong. Sala sab nga dako ang pagpasagad sa ilang hitsura gyod. Nah, kitang mga Pinoy? Labaw na tingali nas Sara nga way kangho sa mga ingon niana kay tomboyon kuno na sukad pas una. Natural gyod na iyang pamanit. Hinuon, tisay sab siya. German-American man iyang inahan god. Ambot ba sab og tinuod gyod nga wala ta tudloi o gitudloan ta, wala ta maminaw kay kinaraan ang gitudlo ug daghan na tag nahibalon nga binag-o? Karon pa hinuon ko kahibalo nga kining atong ordinaryong mga sabon, dili maayo alang sa panit sa nawong, apan gitudloan kos akong Lola Goring, inahan sa akong inahan, nga kaduha o katulo sa semana, nudnoran gyod ang nawong og duga sa lemonsito nga butangan og gamayng gatas. Mao kuno nay pahamis nila kaniadto ug di gyod manabon sa nawong. Nah, mituo diay ko? Ingon lang ko, kinaraan ra kaayo ka Lola Gorz, ay. Naa nay daghang hidhid karon. Nah, wala pa ko nadalaga, gansang-gansangon na gamay akong nawong, mas labaw na pagkadalaga kay nagsugod nang bugas-bugas. Akong lola namatay na lang sa edad nga 87 hamis pa gihapon og nawong bisan og diha nay mga kunot. Mas labaw akong inahan kay puwerte pa gyong hamisa ang nawong sa dihang migikan sab siya sa edad nga 87. Maguol na ko manamin karon. Hu-huhu. Maayo na lang dugay pa ko mag-87. Puhon pa, igo tingali maulian ang kahamis. He-he-he. Mahal man sab diay nang facelift, no? Pero ang facelift sab karon puyde na dili inaton ang panit sa nawong, dugangan na lang og collagen, payts na. Di ko kahibalo kon naay ingon ana nga teknik si Vicki Belo pero mao na diay nay uso karon aron hamis na, bata pa gyod tan-awon. Dinhi gyod ko sa abilidad sa atong panit makaingon nga maayong laki gyod ang nagdisenyo nato. Maong dili ko motuo nga produkto tag ebolusyon. Dunay ebolusyon nga nahitabo pero kon wala ta mugnaa, dili pa ingon ini kahan-ay ang dagan sa mga proseso sa atong lawas. Kana lang daan nga naa sa atong panit ang kompletong mekanismo sa paghimo og Vitamin D, ang bitamina nga gikinahanglan aron molig-on atong mga bukog og ngipon. Grabe kini kakomplikado nga makinarya nga naa lang sa atong panit. Kana nga makinarya dili gani nato makita, nganong nahan-ay nga ingon ana kagagmay ug ingon ana kakomplikado? Unya aron modagan, igo ra ka magpainit ug moinom og gatas? Gawas nga molig-on imong bukog ug ngipon, magamit pa gyod ang imong pundo nga kolesterol? Ayaw ko ingna miplastar lang na silag ila uban sa ligid sa panahon? Binuhat ta, uy. Giayo og mugna. Pero nag- evolve pod dungan sa dagayday sa panahon kay kabalo na man daan ang nagbuhat nga gahi tag ulo. Ha-ha-ha. Naa, ay, kana bitawng pagpabantang sa init sa Adlaw matag buntag, pila pa bay gatuman niana nga ritwal unta sa maayong panglawas? Heh, gatubagon ra ko nga para ra nas mga bata aron malig-on ang bukog. Ang tigulang kay lig-on nag bukog puyde na udto na momata. Maayo! Tanan kinahanglan makita sa Adlaw kada adlaw nga naay init apan dili na maayo inigkaalas diyes hangtod alas kuwatro kay gapamaak na ang init ana, maguba ang han-ay sa panit. Kana gyong sayo sa buntag nga bugnaw pa ang init! Kanus-a pa bugnaw ang init, no? Pero kasabot na mo ana. He-he-he. Apil sa disenyo sa atong pagka tawo ang init sa Adlaw maong angay tang di magtinapolan og himamat niini sayo sa buntag. Gawas nga makahimo atong lawas og Vitamin D, makalig-on pa gyod kini sa atong natural nga immune response. Sa ato pa, makapanagang tag CoViD kon sige tag pabantang sa init sayo sa buntag nga dili madaot atong panit sab. Gawas pa gyod, ang pagpabantang sa init sa Adlaw makapalig-on sab sa panit mismo maong dili ta dali kagiron. Nah, ebolusyon pay rason ngano naingon ta ini? Ang ebolusyon tingali kanang atong pagka hambogero, misikat lang moingon na walay Ginoo, magpaka-Ginoo na, hatag dinhi hatag didto kay ingon baya kuno ana ang Ginoo pero diay to gusto lang mokandidato. Pastilan! Wala ta mugnaa nga ingon ana ba, apan naa, ay, puwerte nang daghanang gakamang-kamang ana sa facebook. Ha-ha-ha. Ang nakanindot pa gyod ining atong panit kay pinuy-anan kini og daghang mikrobyo, mga kagaw nga gihimong talad-kan-anan tuod atong panit apan guwardiya pod diay sila nga dili makasulod ang mga kagaw nga dili lang gustong mabuhi apan gustong mohawod. Mao ni ang gitawag og “pathogenic microbes” nga kon makapaak gyod tuod, iyagak gyod tuod ang panit, mao nang masakit— mahubagan nga daghag nana pananglit, makagiron, o ba kaha mouga ug himbison ang panit. Kini puyde ni nga produkto sa ebolusyon apan kon wala pa mugnaa ang panit nga ingon ana kalig-on, di sab na mosalir sa trilyon-trilyon ka kagaw nga naa manginabuhi sa tanang parte sa panit. Mao niy nakanindot kay mitapot man tuod nang kagaw diha, daan nang naay depensa ang namugna nga panit nato. Asa ka ana mangahoy? Ang lain pa gyong kahibudngan kay kanang mga kagaw sa panit, mao-mao rag ang mga kagaw nga naa sab manginabuhi sa atong tungol ug kon himsog ang mga kagaw sa tungol, himsog sab ang mga kagaw sa panit sama nga kon himsog ang mga kagaw sa panit, himsog sab ang mga kagaw sa tungol. Maong kinahanglan nga dili pataka og kaon ug inom. Tan-awa nang panit sa mga abusado, di ba dili himsog? Dili sinaw tanawon. Lagom pa gyod ug palong ang aura sa tawo nga abusado sa iyang tungol. Gawas sa abuso sa kaon ug inom, abuso pa sab sa walay katulog, pirme belar. Makalibog nas mga kagaw ba kon “mabelar” sab sila, maluya. Maong dali masakit atong panit, labaw na ta, kay unang proteksiyon baya nato atong panit. Daghang pagtuki sa siyensiya ang nakasulti nga kini diayng mga kagaw sa atong panit motaho sa atong immune system nga mangandam kay naay moabot nga mga daotan! Magestoryahanay sila pinaagi sa paghimo og mga kemikals nga maoy magdala sa mensahe kinta. Pananglit, kon ang mga kagaw sa panit magkapuliki kay naay kagaw nga gustong maghari, ang mga maayo nga kagaw mopadala og mensahe ngadto sa “army” sa atong immune system ug mobalos silag padala og mga molecules nga modepensa sab. Usahay, kon magsubay ko ining mga diskobre nga ingon ini makaluhod kog pasalamat, uy, kay tiaw bay magpabantang lang kos Adlaw, malig-on na ko? Ganahan sab ning mga maayong kagaw sa atong panit nga makakita og Adlaw, no! He-he-he. Mao na akong pangutana karon. Kinsa kahay himsog og panit ining atong mga kandidato karon? Naa man god say mga resulta sa pagtuki nga ang limpiyo og konsensiya makita sa kalidad sa iyang panit. Problema lang kon giretoke na nga panit, no? Mao diay nay usa sa atong bantayan sa atong mga kandidato. Himsog nga panit. Sunod ang kalig-on sa iyang barog. Kinahanglan pod dili paling-paling, ha, ug nakasabot sa iyang gipanulti tawon. Ayaw na tan-awa ang mga saad sa panghatag, ha? Peke na parehas sa pagposing-posing nga nag-ampo. Nah, sige, ingna ko kon kinsay inyong nakita-an bisan ingon g ana lang una nga mga basehanan kay tabangan nato. He-he-he. —

Images:

© PressReader. All rights reserved.