Publication:

Bisaya - 2021-05-01

Data:

Ang Kuwentas Nga Perlas

Sugilanon sa Kakaraanan

Hinikay ni Iya Kikay

(Napatik sa Bisaya, Disyembre 4, 1946) SA Pulo sa Maktang dugay na kaayo karon, may usa ka hari nga may anak nga ginganlag Isabel. Si Prinsesa Isabel napulog duha pa lamang ang panuigon. Sukad sa iyang pagkatimaag buot, si Prinsesa Isabel giamuma na sa usa ka tigulang nga babayeng buotan ug maluluy-on sa mga kabos. Balos sa maayong pag-alagad, ang tigulang nga babaye gihatagan sa hari og usa ka kuwentas nga perlas nga may kawhaan ka lusok. Usa niana ka adlaw, samtang ang prinsesa ug ang mamay naglingaw-lingaw sa tanaman sa palasyo, nahiabot ang usa ka tigulang nga babaye nga nagsungkod, luyahon, nagkabulingit, ug nagkagidlay ang sapot. “Nyora,” matod sa tigulang nga daw makililimos ang panagway, “kon mahimo lamang, mangayo akog limos. Kabos intawon ako, nag-inusara lamang niining kalibotan ug walay kahinguhaan sa akong panginabuhi.” Ang mamay mibatig kaluoy sa nagpakilimos. Apan wala siyay ikahatag. Sulugoon lamang siya sa hari. Siya lamang ang nagmatuto sa prinsesa. Mihana na ang nagpakilimos paglakaw, apan sa dihang nahunahunaan sa mamay ang kuwentas nga perlas nga iyang gisul-ob, iyang giagpas ang nagpakilimos. Gitunol niya ang kuwentas, apan kini nakita sa prinsesa. Ang prinsesa mipakita sa iyang kalagot. Namulong kinig mga pulong nga mapanamastamason. Miduol ang prinsesa sa nagpakilimos, gisagpa ang tigulang dungan ang pagsagpa usab sa mamay. Sama sa kilat, dungan niadtong mapanamastamasong buhat sa prinsesa, mikisdom ang langit. Naghari ang tumang kangitngit. Paghibalik sa kahayag, wala mahimutang ang mamay pagtan-aw nga wala na diha ang nagpakilimos ug ang prinsesa. Nagubot ang tibuok gingharian sa pagkawala sa prinsesa. Ang mamay maoy gilugdangan sa sala sa pagkawala sa anak sa hari. Gihukman sa hari nga sulod sa usa ka semana, kon dili mahiuli ang prinsesa, ang mamay patyon. Pagkagabii, samtang ang hari natulog, gipukaw siya sa usa ka damgo: “Kon imong silotan ang imong mamay, ikaw mao ang mamatay. Ang imong anak akong gidala kay buot kong tudloan og maayong mga pamatasan. Ikaw nga amahan wala makatudlo kaniya. Tungod lamang sa kuwentas nga perlas nga gihatag kanako sa imong sulugoon, gipanamastamasan ug gidaglaman ako sa imong anak nga prinsesa.” Kadtong tigulang nagpakilimos usa diay ka engkantohanon. Dili siya buot nga ang mga tawong harianon modaog-daog ug manamastamas sa mga kabos. Wala dangtig dugay, ang prinsesa ug ang tigulang engkantohanon nahiabot sa usa ka dakong punoan sa dakit. Ang prinsesa nahibulong nga ang balay nga gidad-an kaniya sa tigulang labaw pa kadako ug katahom sa palasyo nga ilang gipuy-an. Tanang kasangkapan sa tigulang pulos bulawan ug ang kurtina gipamitayan sa naggilak-gilak nga brilyante. “Karon,” matod sa tigulang engkantohanon, “kining kuwentas nga imong gikasilagan iuli ko kanimo kon makatuman ikaw sa akong mga sugo kon mag-usab ikaw sa mangil-ad mong pamatasan.” Gilayon gimandoan ang prinsesa paghikay sa pagkaon. Apan inay motuman sa sugo, gilanit sa prinsesa ang kulon nga bulawan ug gilabay ngadto sa tigulang. Apan ang kulon misumbalik ug ang nawong sa prinsesa maoy naigo. Gisugo na usab sa tigulang ang prinsesa sa pagpakuhag tubig. Apan, ang basong bulawan gilabay gihapon niya ngadto sa tigulang. Inay maigo ang gitumong, ang baso misumbalik sa prinsesa ug naigo gihapon kini sa nawong. Ang prinsesa nakahunahuna nga dili diay maayo sa tawo nga masupilon. Sukad niadto, nakahunahuna na siya nga usbon na niya ang iyang batasan. Magbinuotan na siya ug magmasinugtanon. Gisugo siya sa pagpanglimpiyo sa hawanan ug mituman siya. Tanang sugo sa tigulang iyang gituman ug human molabay ang upat ka adlaw, ang tigulang miingon: “Nasayod ako nga ikaw nag-usab na sa imong batasan. Ania kining imong kuwentas, iuli sa mamay, ug sukad karon kinahanglan dili ka na manamastamas sa mga kabos. Gisugo siya pagpapiyong sa iyang mga mata, ug sama sa kilat namatngonan ni Prinsesa Isabel nga didto na siya sa palasyo, tupad sa iyang amahan nga hari. Nalipay ang tibuok gingharian sa paghitungha sa prinsesa. Gisugid sa prinsesa ang tanang kaagi sa nahitabo kaniya ug sukad niadto ang hari ug ang prinsesa matinagdanon ug maluluy-on na sa mga kabos. Naluwas ang mamay ug misamot ang kaluoy ug pagmahal sa hari ug prinsesa sa mamay nga nag-alagad kanila. (KATAPOSAN) (Sa atong mainitong pagdawat ning labing ulahing ensiklikal ni Papa Francisco, nahunahunaan nako nga mapaambit kini sa hinay-hinay diha sa ato mismong pinulongan. Dili ko makaingon nga mao gayod kini ang tukmang hubad sa Binisaya apan sa akong makaya akong gipaningkamotan nga makuha ang unod niini. Ang nakanindot sa estilo ni Papa Francisco mao nga migamit siyag lengguwahe nga masabtan sa mga tawo. Hinaot unta nga pinaagi niini makalambigit kita sa ubang hugpong nga nagpadayon sa paglihok alang sa pagpakabana sa atong usa lamang ka puy-anan. – Taghubad) (Ika-18 nga Gula) III. Pakigdiyalogo ug kamatinud-anon diha sa pagkab-ot og hukom 182. Ang pagtuon sa epekto diha sa kalikopan sa mga risgo nga dala sa negosyo ug sa mga proyekto nagkinahanglan og matinud-anong politikanhong mga proseso nga nagalangkob sa gawasnong pagbinayloay sa mga panlantaw. Sa laing bahin, ang mga matang sa korapsiyon nga nagtago sa tinuod nga epekto diha sa kalikopan sa usa ka proyekto, tungod sa mga suborno, kalagmitan magbunga og mini nga mga kasabotan nga magpakyas sa paghatag og tinud-anay nga kasayoran ug sa paghatag og higayon sa tinuod nga lantugi. 183. Ang pagtuon sa epekto diha sa kalikopan kinahanglang dili mahitabo human sa pagsulat sa usa ka business proposition o proposal sa usa ka partikular nga palisiya, plano o programa. Kinahanglan nga kabahin kini sa proseso sukad sa sinugdan, ug taposon diha sa paagi nga interdisciplinary, matinud-anon ug gawasnon sa tanang ekonomikanhon ug politikanhong puwersa. Kinahanglang idugtong kini ngadto sa usa ka pagtuon sa kahimtang sa trabaho ug posibleng mga epekto sa kaayohan sa lawas ug panghunahuna sa mga tawo, diha sa lokal nga ekonomiya ug seguridad sa publiko. Busa ang ekonomikanhong ginansiya mahimong matan-aw na daan sa mas tinuod nga mahitabo aron malikayan ang panginahanglan sa dugang pang pagbubo og puhunan aron sa pagsulbad sa dili maayong mga epekto. Ang usa ka panagsabot kinahanglan nga kanunayng makab-ot tali sa tanang may kalabotan diha sa katilingban, nga makatampo og lainlaing pamaagi, kasulbaran ug kapilian. Ang lokal nga populasyon kinahanglang may linaing luna diha sa talad (sa panaghisgot); nagpakabana sila bahin sa ilang kaugalingong kaugmaon ug sa kaugmaon sa ilang mga anak, ug makahunahuna og mga tumong nga lapas pa sa dinaliang ekonomikanhong interes. Kinahanglan tang mohunong sa paghunahuna diha sa mga kahimtang sa mga “intervention” sa pagpanalipod sa kalikopan aron sa paghatag og pabor sa mga palisiya nga gihimo ug gilantugian sa tanang interesadong partido. Ang pag-apil niining mga partidoha nagpasabot usab nga ang tanan mahatagan og igong kasayoran bahin sa maong mga proyekto ug ang lainlain nilang risgo ug posibilidad; kini nagalangkob dili lamang sa unang mga desisyon apan sa lainlain usab nga mga kalihokan nga mopahinumdom niini ug ang padayon nga pagsusi niini. Gikinahanglan ang kamatinud-anon ug ang kamatuoran diha sa mga panaghisgot nga iya sa siyensiya ug politika; dili kini pugngan sa isyu bahin sa paghisgot kon kining usa ka proyekto gitugotan ba sa balaod o wala. 184. Diha sa pagharong sa posibleng mga risgo ngadto sa kalikopan nga makapagan sa kaayohan sa tanan karon ug sa umaabot, kinahanglang kab-oton ang mga hukom “pinasikad sa pagtandi sa mga risgo ug mga kaayohan nga makita nang daan alang sa lainlaing posibleng mga kapilian”. Kini mahitabo ilabi na kon ang usa ka proyekto kinahanglang mogamit og daghang kapaninguhaan gikan sa kinaiyahan, taas nga gidaghanon sa ibuga o hugaw, pagdaghan sa basura, o magdala og kausaban sa dapit, ang puy-anan sa gipanalipdan nga mga butang may kinabuhi o publikong mga luna. Ang ubang proyekto, kon kulang ang pagtuon, makaapektog dako sa kalidad sa kinabuhi sa maong dapit tungod sa lahi kaayo nga mga hinungdan sama sa wala makita nga kabanha, ang pagkaunlod sa makitang hulagway sa kinaiyahan, ang pagkawala sa mga mithi sa kultura, o ang mga epekto sa paggamit sa nukleyar nga enerhiya. Ang gawi sa konsumerismo, nga nagtan-aw lamang sa ganansiya nga makuha sa mubong panahon ug sa pribadong interes, sayon ra kaayong makatatak og pagtugot o pagtago og kasayoran. 185. Sa bisan unsang panaghisgot bahin sa gisugyot nga paningkamot, daghan ang pangutana nga kinahanglang ipangutana aron sa pagpamalandong kon makatabang ba kini alang sa matuod nga kalamboan. Unsa may makab-ot niini? Ngano? Asa? Kanus-a? Sa unsa nga paagi? Para kang kinsa? Unsa man ang mga risgo? Pila man ang mga gastohanan? Kinsa man ang mobayad sa mga gastohanan ug sa unsang paagi? Niining maong pag-aninaw, pipila ka pangutana ang hatagan og taas nga bili. Pananglitan, nakahibalo ta nga diyotay ang tubig apan mahinungdanon kaayong kapaninguhaan ug usa ka batakang katungod nga nagahatag og kondisyon sa ubang tawhanong katungod. Kining di malalis nga kamatuoran nagauna sa bisan unsang pagtimbangtimbang sa epekto sa kalikopan sa usa ka rehiyon. 186. Ang Deklarasyon sa Rio niadtong 1992 nag-ingon nga “diin dunay mga hulga sa makuyaw o dili na maulian nga kadaot, ang kakulang sa hingpit nga katin-awan sa siyensiya dili mahimong gamiton nga hinungdan sa paglangan sa mga pamaagi nga nagkinahanglan og igong kantidad” nga makapugong sa pagkadaot sa kalikopan. Kining maong nagadepensang prinsipyo nagahimong posible sa pagpanalipod niadtong anaa sa labing kuyaw nga kahimtang ug dili makapanalipod sa ilang mga interes ug limitado ang ilang pagpanday og dili matuis nga ebidensiya. Kon ang linain nga impormasyon nagasugyot nga ang kuyaw ug dili na maulian nga kadaot moresulta, ang usa ka proyekto kinahanglang ihunong o usbon, bisan pa kon walay dili matuis nga kamatuoran. Dinhi ang pag-abaga sa kamatuoran mahimong epektibong mabali, tungod kay niining maong mga kaso ang linain ug seguradong mga ebidensiya kinahanglang ipagawas aron sa pagpakita nga ang gisugyot nga kalihokan dili mahimong hinungdan sa kuyaw nga kadaot ngadto sa kalikopan o niadtong nagpuyo niini. 187. Wala kini magpasabot sa pagsupak sa bisan unsa nga kabag-ohan nga dala sa teknolohiya nga mahimong makadala og kalamboan sa kalidad sa kinabuhi. Apan kini nagpasabot nga dili lamang ang ganansiya ang bugtong sukdanan nga hatagan og pagtagad ug nga, kon may mahinungdanong impormasyon nga makita, kinahanglang himoon pag-usab ang pagsusi niini, uban sa pag-apil sa tanan nga mga hugpong nga interesado niini. Tingali ang resulta usa ka desisyon sa dili pagpadayon sa gihatag nga proyekto, sa pag-usab niini o sa pagtan-aw sa uban pang mga sugyot. 188. Dunay mga isyu kabahin sa kalikopan diin dili sayon ang pagkab-ot og halapad nga kasabotan. Dinhi buot kong idugang og padayag nga ang Simbahan wala maghunahuna sa pagsulbad sa mga pangutana nga iya sa siyensiya o sa pag-agaw sa lugar sa politika. Apan nagahunahuna ako sa pagdasig sa usa ka matinud-anon ug abli nga lantugi aron nga ang linain nga mga interes o mga ideyolohiya dili makadaot sa kaayohan sa tanan. (PADAYONON)

Images:

© PressReader. All rights reserved.