Publication:

Bisaya - 2021-05-01

Data:

SILA, KITA. KITA, SILA:

Pangunahing Pahina

Ni GIL NAMBATAC

DILI ikalimod nga ang lumadnong mga komunidad sa Mindanao ang usa sa mga gakalimtan nga sektor sa katilingban. Ang sistematikong pag- isolate kanila sa halos dinagko nga mga hisgotanan sama sa trabaho, edukasyon, panglawas, nasodnon ug internasyonal nga polisiya, seguridad, ug uban pang mga oportunidad nagpabilin sukad nahimugso ang Republika sa Pilipinas hangtod sa kasamtangan. Bililhon ang lumadnong mga komunidad sa nasod tungod, para sa mga kapitalistag mamumuhunan, naglingkod ug nagbarog sila sa daghang hiyas nga, kon maila kini, makahatag kanilag dili masukod nga bahandi. Sukad sa panahon sa mga kolonisador nga Espanyol ug Amerikano, hangtod ang kaugalingong katagilungsod ang nahimong kolonisador, nagpabilin ang mga naratibong panaogdaog ug pagpanglingla sa mga tawong naa sa gahom, mga gapanalipod sa status quo, uo, sa lumadnong mga katilingban aron mailog ailog kanila ang ilang yutang kabilin. Tungod god sa kahakog ug personal nga interes, makaako akaako silag samok-samok niining mga komunidad unidad nga, tungod sa nanghitabo sa kasaysayan, ayan, nagpalayo diha sa kasamok ug kasikas as sa kasiyudaran. Aron mas mapalapdan pa ang pagtuki ug ang hisgotanan sa estado sa lumadnong mga katilingban sa kasamtangan, nagpasiugda ang Liyang ng Network og usa ka webinar sa publiko ko aron mapaduol ang panawagan sa nagkalainlaing lumadnong komunidad ad sa Mindanao ug mahisgotan ang uban an pang kalamboan ug ang nagakahitabo bo sa reyalidad. Usa sa mga nagpaambit sa maong webinar mao magtutungha sa Bakwit School sa University of the Philippines nga si Katkat. Si Katkat usa ka Obo Manobo nga midesider nga molugsong sa Manila uban sa pipila pa ka batan-on ug katigulangan isip ilang lakang aron mapadayon ang ilang pag-eskuyla kay ang mga eskuylahan nga gitukod sa ilang g komunidad gipaserado man sa gobyerno erno pinaagi sa Department of Education. Pipila pa man gani ani nga mga eskuylahan nakadawat og mga award tungod sa ilang serbisyo ug nindot nga performance isip usa ka institusyon. Maong kataw-anan ang paggamit sa militar diha sa DepEd aron masilotan ang mga bata nga walay gibuhat kondili ang pagdamgo sa usa ka maayong kaugmaon— ang pagdamgo nga unta sa ilang paggradwar makatabang silag balik sa ilang komunidad— usa ka komunidad nga makasinatig kalamboan, lugar diin gawasnon silang maka- exercise sa ilang kailhanan. Naglibot sad sa opresyon ug dekadang pagpanaog-daog sa katawhang lumad ang mga testimonyag panawagan ni Katkat ug ni Irene. Silang Katkat ug Irene duha lang sa kabatan-onang gikan sa nagkalainlaing lumadnong katilingban sa Mindanao nga sa kasamtangan namakwit sa Manila tungod sa mga hulga sa ilang mga kinabuhi tungod sa intensibong militarisasyon sa ilang tagsa-tagsa ka yutang kabilin. Mga magtutungha sila sa Bakwit School nga nangitag kasilongan sa Manila ug Cebu. Tungod sa mahukmanon ug lig-on nga desisyon sa mga lider-lumad sa nagkalainlaing komunidad, nakadesider silang mamakwit sa mga kasiyudaran aron mas mapalanog pa nila ang ilang panawagan ug pagpangayog tabang. Sa pagsulat niini, adunay bag-ong hulga nga nagpaabot ug karon nagpaabot kining molamoy sa akademikong katilingban sa University of the Philippines tungod sa mga hungihong sa pagpawala sa epekto sa kasabotan nga giila isip University of the Philippines-Department of National Defense kun UP-DND Accord. Unsa Ning UP-DND Accord? ANG 1989 University of the Philippines-Department of National Defense (UP-DND) Accord usa ka bilateral nga kasabotan sa nahisgotang mga insitusyon ng nga nagproktektar sa UP ug nagdili sa bisa bisan unsang kalihokan sa militar ug kapo kapolisan sulod sa maong institusyon. Nagsugod kining maong kasabotan n niadtong Oktubre 28, 1981 sa pa panagsabot sa kanhing lider-estudyante sa UP nga si Sonia Soto ug sa kanhing De Defense Minister nga si Juan Ponce Enr Enrile. Gilatid sa maong kasabotan ang paghatag og proteksiyon sa mga magt magtutungha sa bisan diing kampus sa UP sa tib tibuok nasod. Sa 1989, gidakop si Donato Continente, usa ka magsusulat sa The Philippine Colleg Collegian, tungod kuno sa iyang kalabotan sa pagp pagpatay sa usa ka Amerikanong sundalo adtong Abril 21, 1989. Hangtod sa kataposan, not guil guilty ang gikuptan ni Donato Continente ug miin miingon siya nga gi- torture ug gikidnap siya sa mga dili unipormadong personahe aron ipaangk ipaangkon kaniya ang maong krimen. Katorse ka adlaw human sa pagdakop sa estudyanteng magsusu magsusulat, gipirmahan sa kanhing presidente sa UP ng nga si Jose V. Abueva ug sa kanhing defense s secretary nga si Fidel V. Ramos ang usa ka k kasabotan. Gilatid sa maong kasabotan ang pagp pagprotektar sa academic freedom sa mga magtutun magtutungha ug pagdumili ni bisan kinsang opisyal sa goberyno nga magsamok-samok o magpatun magpatunga sa mga protesta nga ipahigayon sa mga estuydan estuydante. Kini ang miilis sa naunang SotoEnrile Accord ug sa kasamtangan nailhang UP-DND Accord. Way laing tumong ang maong kasabotan kondili ang proteksiyon sa mga estudyante diha sa ilang kagawasan sa pagpadayag sa ilang hunahuna ug pagpanalipod sa usa sa daghang demokratikong prinsipyo nga gibarogan sa pagtukod ning maong nasod. Pero usa ka lakang ang gitikang sa kasamtangang defence secretary nga si Delfin Lorenza ug sa pagtugot ni Presidente Rodrigo Duterte para sa unilateral nga termination sa maong kasabotan. Miani kinig pagsaway sa nagkalainlaing sektor. Nagpadayag sa hunahuna ang kasamtangang Presidente sa UP nga si Danilo Concepcion nga gaingon nga “ang maong lihok sa pagterminate sa maong panagsabot kay way nada ug wala kinahanglana nga lakang”. Bisan si Bise Presidente Leni Robredo gikondenar ang maong lakang ug miingon nga kini parte sa pagpahilom sa mga kritiko sa kasamtangang administrasyon. Wala sad magpaulahi ang legal expert nga si Tony La Vina nga walay katungod ang Department of National Defense sa pagbuhi sa kasabotan tungod walay “exit clause” nga gilatid. Pero luyo sa walag tuong pagkondenar sa gibuhat ni DND Secretary Lorenza ug assurance sa komunidad ug administrasyon sa UP, dili gihapon mawala ang kabalaka sa mga estudyante sa Lumad Bakwit School. Sama sa kabalaka nga nabatyagan nilang Katkat ug Irene. Unsa Ang Lumad Bakwit School? ANG Lumad Bakwit School usa ka tunghaan nga gitukod sa ug alang sa mga bakwit sa nagkalainlaing lugar sa Mindanao tungod sa walag tuong militarisasyon. “A school on the run” ingon pa ni Eric Caruncho sa Inquirer. Sumala pa sa Rius Valle adtong 2019, tigpamaba sa Save Our Schools (SOS) Network, alyansa sa mga NGO’s sa nasod nga misaad sa pagpanalipod sa katungod sa kabatan-onang lumad nga makaeskuyla, 85 na ka tunghaang lumadnon ang gipasera. Sa kasamtangan, miabot na og 176 ka tunghaang lumad ang gipasera ug 5,500 ka lumadnong kabatan-onan ang gihikawan sa ilang katungod nga makaeskuyla ug makapadayon sa ilang mga damgo. Nahimo kining posible tungod sa paningkamot sa mga anaa sa gahom sa pag- discredit sa mga pakigbisog sa mga lumadnong komunidad para sa ilang yutang kabilin, mga kontra-mina nga mga sentimento, ug uban pang adbokasya alang sa proteksiyon sa kinaiyahan. Giakusahan sa AFP kining maong mga tunghaan isip breeding grounds kuno sa mga komunistang ideyolohiya ug ga- train para mahimong child warrior para sa New People’s Army (NPA). Nagpabilin kini nga mga akusasyon tungos sa kakulang ug kahuyang sa mga “ebidensiya” (kon naa man gani silay makonsiderar nga lehitimong ebidensiya). Walay pagduhaduha, minglapas ang gobyerno ug ang AFP sa Artikulo 14 sa United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) nga nagkanayon: “Indigenous peoples have the right to establish and control their educational systems and institutions providing education in their own languages, in a manner appropriate to their cultural methods of teaching and learning.” Way laing gitinguha ang lumadnong mga tunghaan kondili nga makatagamtam og kalidad nga edukasyon. Luyo sa walag tuong paglapas sa ilang mga katungod ug pagpangilad sa mga tawong buot mokawkaw sa ilang yutang kabilin, buot nilang makatagamtam og edukasyon ug kahibalo ang mga batan-on sa ilang komunidad. Sa susamang sentimento, natukod ang usa sa mga lumadnong tunghaan— ang Salugpongan Ta Tanu Igkanogon Community Learning Center, Inc. (STTICLCI). Natukod ang Salugpongan gikan sa pagpaningkamot sa katigulangan ug lider sa Talaingod-Manobo sa Pantaron Range. Naila kini sila isip Salugpongan Ta Tanu Igkanogon (Kahiusahan Alang sa Pagdepensa sa Yutang Kabilin), nga naghiusa sa Manobo sa Talaingod alang sa pagdepensa sa ilang yutang kabilin batok sa pagpangawat sa logging company nga Alcantara and Sons (Alsons). Gitinguha sa katigulangan nga makahatag og edukasyon para sa mga Talaingod-Manobo apil na ang kasikbit nga lumadnong mga komunidad. Ang Lumadnong Pakigbisog Sa Mata Sa Kabatan-onang Lumad SA akong pagpakighinabi kang Katkat ug Irene, nagtuyok ang among kulukabildo sa paghikaw sa batakang panginahanglan nga kinahanglan sad nilang matagamtaman ug maangkon ilabi na ang katungod nga makaeskuyla, katungod sa ilang komunidad nga makatukod og imprastraktura ug sistema para sa edukasyon, ug ang katungod nga magpuyo sa katilingban nga malinawon sa pamaagi nga ilang naandan ug nadak-an. Niadtong gamay pa si Katkat, mahilig kining maminaw sa mga diskusyon sa mga katigulangan. Usa sa nadungog niyang mga paghisgot-hisgot mao ang usa ka kaso sa pagpangilog og yuta kun landgrabbing diha sa ilang yutang kabilin: Naay usa ka dayong Bisaya nga nasalaag sa ilang lugar nga naghangyo kon puyde siya makahulam og luna. Mingsugot ang katigulangn. Nagdala kining maong dayo og tinapa, tabako, ug uban pang mga pagkaon. Gihimong bakahan ang luna nga gihulman sa Bisaya. Usa ka adlaw, nangamatay ang pipila ka binuhing baka sa Bisaya. Iyang gipasanginlan ang katigulangan sa komunidad nga maoy nagpaluyo sa maong pagpatay sa mga baka. Didto sad nahibaw-an sa komunidad nga kadtong mga pagkaon nga gipanghatag kanila gilista na isip utang ug karon buot pabayran. Gipangkasohan ang pipila ka katigulangan nga gikasuko og ayo sa komunidad. Natimbrehan sa komunidad nga adunay mga polis nga buot modakop sa kasong gibuhatbuhat pero tagsa-tagsang gipangtumba sa komunidad ang mga kahoy aron dili makalusot ang mga polis sa ilang lugar. Gibarikadahan nila ang ilang yutang kabilin isip pagpakita sa ilang kasuko ug kadismaya sa panghitabo. Sila pay giilad. Sila pay daogdaogon sa mata sa balaod. Mao sad ang kasinatian ni Irene nga iyanga nabatian ug nadunggan gikan sa ilang komunidad dihang nagdako siya. Mismo ang iyang lolo ug ang ilang pamilya nahimong biktima niining sistematikong pagpanglapas sa ilang tawhanong katungod: Naay gapangabot nga dagkong mga tawo nga naay dalang mga gamit isip kambiyo sama sa sabon, tabako. Naa silay gidala-dalang papel nga gisulat sa Iningles. Tungod sa kawalay edukasyon, pipila sa mga lider-lumad dili kabalo mobasa ug mosulat ilabi na mag-estorya ug makasabot sa pinulongang langyaw sama sa Iningles. Pero nakapirma sila, wala gahandom sa pait nga dangatan nila tungod sa pagpirma sa maong papeles. Natingala na lang ang komunidad kay naa nay mga trak nga gasulod sa ilang yutang kabilin. Nangandam ang tanan, babaye, mga ginikanan, sa posibilidad nga pangsudlon na sila. Maong nangandam na sila sa ilang mga pana. Tungod sa maong kolektibong aksiyon ug pagpanalipod sa ilang yutang kabilin ug tawhanong katungod, naa nay gagawas nga mga akusasyon nga pipila daw sa ilang katigulangan apil ang lolo ni Irene kay mga lider sa NPA. Dihang gipangita na ang lolo niini, gabaklay intawon ang tigulang ug gialalayan dihang naningkamot silang mahilayo sa panan-aw sa awtoridad bisan pa man nga may gibatyag na kining mga sakit-sakit ug walay gibuhat nga daotan. Nangutana sad ko nila kon unsay ilang tan-aw kon nganong ingani kabangis ug kamangtas ang tan-aw sa militar sa lumadnong mga katilingban ilabi na sa Mindanao. Ug matod nila, ang ilang nakitang rason kay tungod sa ilang lig-ong baroganan sa ilang mga yutang kabilin diin lainlaing natural nga bahandi nga nagkantidad og binilyon ang puydeng makawkaw sa mga taga patag, sa mga politiko, ug sa langyawng nga mga korporasyon. Maong usa sa mga rekurso nga ginabuhat sukad pa kaniadto para mapapahawa sila sa ilang kayutaan mao ang pagpahilom kanila. Usa ka convenient nga excuse para mapahilom ang mga lumad diha sa ilang pakigbisog ang pagpugos sa koneksiyon sa lumad sa komunistang rebolusyonaryong gipasiugdahan sa Communist Party of the Philippines-New People’s Army (CPP-NPA). Una, ang lokasyon. Ang nabiling deklarasyon sa pipila ka lumadnong katilingban naa sa kalasangan nga kasagaran dili madali-dalig adto sa kadaghanan. Ikaduha, ang hugot nga baroganan nila sa pagduso sa ilang selfdetermination, ug pagpanalipod sa yutang kabilin ug tawhanong katungod. Ang development niining maong sentimento on the ground, walay koneksiyon sa susamang mga adbokasiyag mga baroganan nga gihuptan sad sa CPP-NPA. Ikatulo, mga minahan. Ang mga yutang kabilin sa mga lumad naa naglingkod sa usa ka bahandi nga daghang gusto makakuhag bahin. Sa kasamtangang dynamics sa negosyo ug pamalaod sa Pilipinas, ubay-ubay ang minahang langyaw ug padayon nilang gina- encourage ning maong transaksiyon. Madali-dalig pahawa ang mga lumad kon i- vilify sila ginamit ang existing nga kontra— ang NPA. Maong convenient nga excuse sa pag-atake sa mga lumad ug sa mga human rights worker nga apil sa komunistang pakigbisog ang mga pakigbisog sa mga lumad. Sa kasinatian ni Irene, ubay-ubay sad nga mga militar ang gapangadto sa ilang komunidad ug malisyosong gapangsabwag og sayop nga impormasyon nga parte kuno ang ilang komunidad sa mga NPA. Sa usa ka higayon, nabatian ni Irene ang usa ka sundalong nakig-estorya sa iyang inahan pero gitubag siya sa sundalo nga: “Maayo man ka magtubag-tubag, gitudlo sa mga NPA.” Nagpakita lang kini kon unsa kaubos ang tan-aw sa militar sa mga lumad ug ang ilang kakulangon sa panabot sa kahimtang ug kaaging kinahanglang sagubangon nilang mga lumad. Para nilang Katkat ug Irene, dili katingad-an kon nganong hugot ang baroganan sa mga lumad alang sa ilang pagdepensa sa ilang yutang kabilin. Ang hisgotanan sa pakigbisog wala lang magtuyok sa hisgotanan sa panagbangi tungod sa yuta pero ang ilang pakigbisog gihigot sa hisgotanan sa pagpakabuhi, panginabuhian, ug sa kinabuhi nilang mga lumad sa kinatibukan. Tungod sa ilang mga yutang kabilin, nanurok ang ektaektaryang kalasangan nga gipuy-an sa klase-klaseng mga mananap ug mga tanom. Maong igo lang nga tawgog “Mga Bagani sa Kinaiyahan” ang mga lumad. Para sa mga lumad, ang kinaiyahan mao ang kinatibuk-an sa ilang pang-adlaw-adlaw nga pagpakabuhi ug panginabuhi. Hugot ang koneksiyon sa kinaiyahan sa tanang aktibidad sa tawo. Maong hugot gyod ang ilang pakigbisog kontra sa mga tawong gustong kuhaon kini kanila ug gustong modaot para sa personal nga interes. Ang kinaiyahan ang nagsilbi nilang panimalay, ospital, parmasya, kosina, eskuylahan, kalingawan, ug uban pang panginahanglan. Ug ang pagpapahawa kanila sa ilang yutang kabilin makonsiderar nga usa ka ethnocide. Matod sa pagtuon nga gibuhat sa Resources and Rights Initiative (RRI), “Indigenous communities consistently outperform governments as the most effective custodians of nature, and offer the strongest chance of reining in both the climate and biodiversity crises.” Buot ipasabot nga adunay taas nga risgo sa daghan pang sakit-sakit, epidemiya, ug pandemiya (sama sa nasinati nato karon) ang mahitabo sa kalibotan kon padayon ang atong pagguba sa kinaiyahan ug padayon ang pagpangatake sa mga lumad. “Our work suggests the answer is to invest in the countries and communities that are ready to scale up land rights. Failure to do so puts at risk the health of the planet and all of its people,” matod ni Andy White, coordinator sa RRI. Dili madali-dali nga mawakli ni bisan kinsa ang importansiya sa pagprotektar sa kinaiyahan kay aduna kiniy dako nga epekto sa panglawas sa mga tawo. Ug diha sa hisgotanan sa pagprotektar sa kinaiyahan, nahimugso sad sa kinauyokan niini ang hisgotanan sa tawhanong katungod ug pagprotektar sa lumadnong mga komunidad batok sa mga tawo, organisasyon, korporasyon, ug mismo ang kaugalingong gobyerno nga buot manamas-tamas sa ilang kinabuhi ug katungod nila para sa selfdetermination. Ug parehas sa nahitabo sa COVID-19 diin mibalhin ang virus gikan sa usa ka kuwaknit ngadto sa mga tawo, daghan pang susamang pagpanakod (nga gitawag nilag zoonosis) ang mahitabo sa umaabot kon maguba na ang natural nga panimalay niining maong ihalas nga mga mananap. Kay ang pagkawala sa mga lasang mao sad ang hinay-hinay nilang pagbalhin sa mga komunidad sa mga tawo. Sa susamang hisgotanan, ang atong pagdili sa ginatawag nga wildlife trade tungod kay mapaduol ug mapadali na ang pagpanakod sa mga virus nga naa sa mga hayop ngadto sa mga tawo. Matod ni Dr. Roland Kays, usa ka research professor gikan sa Department of Forestry and Environmental Resources sa NC State’s College of Natural Resources, siyam sa napulo ka sakit kay zoonotic (o tungod sa pagtakod virus ngadto sa tawo nga gikan sa mga mananap). Sa daling pagkaestorya, ang atong aktibong pagpanginlabot sa isyu sa pagpang-ipit ug pagpang- harass sa lumadnong mga katilingban (dili lang sa Mindanao kondili apil sad sa tibuok kalibotan) dili lang usa ka humanitarian ug politikal nga hisgotanan pero usa sad kini ka environmental ug health issue. Sa giingon pa sa usa ka sikat nga kanta ni Joey Ayala, “Lahat ng mga bagay ay magkaugnay-ugnay.” Tungod niini, hugot ang baroganan ni Katkat, ni Irene, ug ubang magtutungha sa Bakwit School sa panawagan sa pagpahunong sa militarisasyon sa kabanikanhan ilabi na sa mga yutang kabilin sa mga lumad, pagpahunong sa pagpasera sa lumadnong mga tunghaan, pagpahunong sa mga minahan ug plantasyon nga maoy aktibong gapangawkaw sa ilang yutang kabilin, ang pagbasura sa Anti-Terror Law ug ang paghunong sa pagpang- redtag sa mga lider-estudyante, unyonista, maguuma, magtutudlo, magsusulat, journalist, ug uban pang katawhan nga kritikal sa dili maayong polisiya sa gobyerno ug sa pagpanglapas sa tawhanong katungod. Kini sad ang mga butang nga nagpabiling nag-unang mga rason nga gapanghulga ug ginakahadlokan sa mga lumadnong komunidad. Kini ang mga butang nga gapamaak kanila sa matag adlaw. Importante sad ang pagpalanog sa ubang sektor sa katilingban ug pakighiusa sa pakigbisog sa mga lumad para sa ilang yutang kabilin kay ang ilang pakigbisog alang ug para usab sa kaayohan sa kinabag-ang Pilipinhon. Kon buot pa ninyo malamdagan ug mahibaw-an ang ubang detalye sa kahimtang sa mga lumad sa kasamtangan, kontak lang kamo sa Liyang Network (www.liyangnetwork.org/), Save Our Schools Network (www.fb.com/saveourschoolsnetwork/) ug sa uban pan pang mga human rights organization nga duol sa inyong lugar. — MGA REPERENSIYA: Ayroso, D. ( 2016, October 19). The Lumad school on Pantaron Range. Retrieved February 24, 2021, from https:// www. bulatlat. com/ 2014/ 12/ 01/ the- lumad- school- on- pantaronrange/ Cagula, K. E. ( 2019, October 30). A timeline of the birth and attacks ON Salugpongan schools. Retrieved February 24, 2021, from http:// davaotoday. com/ main/ politics/ a- timeline-of-the-birth-and-attacks-on-salugpongan-schools/ Caruncho, E. S. (2019, April 20). Lumad Bakwit school: A school on the run. Retrieved February 24, 2021, from https:// lifestyle.inquirer.net/332464/lumad-bakwit-school-a-school-onthe-run/ Gosalvez, E. (2020, April 22). How habitat destruction enables the spread of diseases like covid-19. Retrieved February 24, 2021, from https://cnr.ncsu.edu/news/2020/04/habitatdestruction-covid19/ Morrow, A. (2020, September 16). Why land rights for indigenous people could prevent future pandemics. Retrieved February 24, 2021, from https://www.rfi.fr/en/science-andtechnology/20200916-indigenous-land-rights-can-help-stopfuture-pandemics-scientists-say-resources-and-rights-initiativebiodiversity Philippines police raid targets Displaced Indigenous students. (2021, February 16). Retrieved February 24, 2021, from https://www.aljazeera.com/news/2021/2/16/philippinespolice-raid-targets-displaced-indigenous-students The United Nations General Assembly. (2007). Declaration on the Rights of Indigenous People, from www.shorturl.at/ jlDJY UN help sought In probe of ‘lumad’ schools closure. (2019, July 25). Retrieved February 24, 2021, from https:// www.indigenouspeoples- sdg.org/index.php/english/all-globalnews/1120-un-help-sought-in-probe-of- lumad-schools-closure.

Images:

© PressReader. All rights reserved.